De verpleegkundige als communicator

Inhoudsopgave

1. Voorwerk

2. Theorie

   1. Voorwerk

   2. 1. Communicatie

      Elsbeth C.M. ten Have

      Samenvatting

      In dit hoofdstuk wordt de definitie van communicatie uitgelegd, namelijk: ‘communicatie is de uitwisseling van symbolische informatie die plaatsvindt tussen mensen die zich van elkaars aanwezigheid bewust zijn. Deze informatie wordt deels bewust, deels onbewust gegeven, ontvangen en geïnterpreteerd.’ Ook wordt ingegaan op verbale communicatie en non-verbale communicatie. Hoewel communicatie overal plaatsvindt, leggen we hier de focus op professionele communicatie. Centraal in de communicatie met de patiënt staat het referentiekader van zowel jou als de patiënt.

   3. 2. Analyse van het gesprek

      Elsbeth C.M. ten Have

      Samenvatting

      In dit hoofdstuk worden twee basistheorieën over communicatie toegelicht, namelijk die van Watzlawick en van Habermas. Veel communicatietheorieën zijn hierop gebaseerd. In het communicatieproces worden voortdurend verschillende communicatieniveaus met elkaar afgewisseld. Deze niveaus zijn: het procedureniveau, het inhoudsniveau en het betrekkings- of procesniveau.

3. Vaardigheden

   1. Voorwerk

   2. 3. Actief luisteren

      Elsbeth C.M. ten Have

      Samenvatting

      Actief luisteren is onder te verdelen in: aandachtgevend gedrag, stellen van vragen, parafraseren van de inhoud, reflecteren van gevoelens en samenvatten. Op al deze aspecten wordt in dit hoofdstuk afzonderlijk ingegaan. Het hoofdstuk wordt afgerond met een trainingslijst waarin al deze aspecten zijn verwerkt.

   3. 4. Regulerende vaardigheden

      Elsbeth C.M. ten Have

      Samenvatting

      Het doel van metacommunicatie is dat je het bespreekbaar en hanteerbaar kunt maken als je het gevoel hebt dat het gesprek met de patiënt hapert of als je behandeld wordt op een manier die je niet bevalt. Dit omvat ook proactiviteit en assertiviteit. Onder assertief gedrag wordt verstaan: het opkomen voor jezelf, waarbij je rekening blijft houden met de belangen van de ander. Een instrument om assertief te communiceren (oftewel feedback te geven) is de 4G-methode.

   4. 5. Van conflicthantering tot omgaan met agressie

      Elsbeth C.M. ten Have

      Samenvatting

      In een conflict spelen met name twee belangendimensies een rol, namelijk de inhoudelijke kwestie (de feiten, de afspraken, de procedures enzovoort) en de relatie met de patiënt. Een belangrijke methode bij conflicten is ‘overleggen’. Deze omvat vier stappen: formuleren van het probleem, actief luisteren naar de ander, het eigen standpunt vertellen en zoeken naar een oplossing.

   5. 6. Bekrachtigende communicatieve vaardigheden

      Elsbeth C.M. ten Have

      Samenvatting

      Bij bekrachtigende communicatieve vaardigheden wordt niet probleemgericht gedacht, maar vanuit de mogelijkheden van de patiënt. Hiervoor bestaan drie methoden: gezamenlijke besluitvorming (met de onderdelen introductie van de keuze, beschrijving van de behandelopties, helpen bij het exploreren van voorkeuren en het nemen van besluiten), motiverende gespreksvoering (met de onderdelen ontwikkelen van de motivatie van de patiënt om te veranderen en versterken van het vertrouwen in eigen kunnen) en oplossingsgericht werken (met de onderdelen ʻWat is het probleem?ʼ, ʻWat zijn de praktische gevolgen?ʼ, ʻWanneer is het draagbaar/beter/opgelost?ʼ en verkennen en formuleren van oplossingen).

4. Gespreksvormen

   1. Voorwerk

   2. 7. Het anamnesegesprek

      Elsbeth C.M. ten Have

      Samenvatting

      Het doel van een anamnese is inzicht verkrijgen in de gebruikelijke levens- en gezondheidspatronen van de patiënt, de verstoringen die zich hierin hebben voorgedaan als gevolg van de gezondheidsproblematiek en de reacties van de patiënt hierop, zodat de aangeboden zorg een optimaal persoonsgericht karakter krijgt . De verpleegkundige kan op twee manieren een anamnese afnemen: aan de hand van het anamneseformulier of aan de hand van een gesprek waarin de vragen van het anamneseformulier verwerkt zijn.

   3. 8. Het probleemverhelderend gesprek

      Elsbeth C.M. ten Have

      Samenvatting

      Het doel van het probleemverhelderend gesprek is dat de patiënt inzicht krijgt in wat zijn probleem is, wat dat probleem voor hem betekent/wat de consequenties zijn en wat de (mogelijke) oplossingen zijn. Het probleemverhelderend gesprek bestaat uit vijf fasen: probleemdefiniëring, benoemen consequenties van het probleem, formuleren van doelen, verkennen en formuleren van oplossingen en evaluatie van het gesprek.

   4. 9. Het voorlichtingsgesprek

      Elsbeth C.M. ten Have

      Samenvatting

      Voorwaarden voor een effectieve voorlichting zijn: dat deze aansluit bij het referentiekader en de copingstrategie van de patiënt, dat de verschillende disciplines hun voorlichting op elkaar afstemmen en dat er aandacht is voor de relationele aspecten in het contact tussen de verpleegkundige en de patiënt. Er zijn twee soorten patiënten te onderscheiden wat betreft het omgaan met voorlichting: vermijders en toewenders. Patiëntenvoorlichting kan worden onderverdeeld in vier niveaus, met elk specifieke methodiek: patiënteninformatie, patiënteninstructie, patiënteneducatie en patiëntbegeleiding.

   5. 10. Het slechtnieuwsgesprek

      Elsbeth C.M. ten Have

      Samenvatting

      De belangrijkste taak van de verpleegkundige bij slecht nieuws is het begeleiden en ondersteunen van de patiënt met betrekking tot mogelijke afweermechanismen en nagaan of de patiënt voldoende informatie van de arts heeft gekregen om voor zichzelf een antwoord te geven op de vraag of een behandeling voor hem zinvol ofwel effectief is. Het gezondheidsmodel van Huber geeft de verpleegkundige en de patiënt concrete handvatten om de kwaliteit van leven inzichtelijk te maken.

   6. 11. Het ontslaggesprek

      Elsbeth C.M. ten Have

      Samenvatting

      Omdat tijdens het ontslaggesprek niet altijd duidelijk is of de patiënt zich zijn situatie realiseert en of hij deze kan overzien, is het belangrijk dat patiënten na ontslag de mogelijkheid hebben om hun vragen alsnog te stellen.

5. Doelgroepen en interculturele communicatie

   1. Voorwerk

   2. 12. Communicatie met kinderen en ouders

      Elsbeth C.M. ten Have

      Samenvatting

      De ontwikkelingsfasen van het kind en de bijbehorende communicatieve vaardigheden worden in dit hoofdstuk aan de hand van het model van ontwikkelingsfasen van Erikson behandeld. Belangrijk bij dit model is de wetmatigheid. Dat wil zeggen dat de verschillende fasen en de daarbij behorende motorische en psychosociale ontwikkelingen plaatsvinden tijdens een bepaalde periode (‘gevoelige periode’). De specifieke communicatieve aandachtspunten zijn bij iedere ontwikkelingsfase toegelicht. Ook wordt een schema behandeld dat praktische handvatten geeft bij de verschillende leeftijden.

   3. 13. Cliënten in de geestelijke gezondheidszorg en psychogeriatrie

      Elsbeth C. M. ten Have, Ruud Gortworst

      Samenvatting

      Het primaire aandachtsgebied van de verpleegkundige in de geestelijke gezondheidszorg en psychogeriatrie (GGZ) wordt bepaald door het geheel van de dreigende of feitelijke gevolgen van psychische stoornissen of psychiatrische ziekten die effecten hebben op de gezondheids- en bestaanssituatie van de cliënt.

   4. 14. Cliënten met een verstandelijke beperking

      Elsbeth C. M. ten Have, Carin de Boer

      Samenvatting

      In dit hoofdstuk wordt de communicatie met mensen met een verstandelijke beperking uiteengezet. Bij de begeleiding van een verstandelijke beperking is het van belang aan te sluiten op de belevingswereld van je cliënt. Er wordt uitgegaan van lichamelijk, sociaal, psychisch en spiritueel welbevinden. Omdat verificatie met een client met een verstandelijke beperking moeilijk is, wordt veel gebruikgemaakt van non-verbale communicatie (totale communicatie) en communicatie op betrekkeningsniveau (procesniveau). Van de verpleegkundige in de VGZ wordt verwacht dat zij het ondersteuningsdenken (ook wel vraaggestuurde ondersteuning genoemd) kan toepassen in de verpleegkundige zorg. Het model dat hiervoor tegenwoordig veel gebruikt wordt, is het AAMR-model.

   5. 15. Interculturele communicatie

      Elsbeth C. M. ten Have, Janneke Willemse

      Samenvatting

      In Nederland wonen steeds meer mensen met verschillende culturele achtergronden. Deze culturele diversiteit vraagt om specifieke competenties van de verpleegkundigen, waaronder het goed intercultureel communiceren. Intercultureel communiceren komt in het opleidingsprofiel met name voor bij de verpleegkundige rollen communiceren en samenwerking. In deze rollen is het van belang dat je kunt laten zien dat je kunt communiceren met anderstaligen, cultuuroverstijgend kunt communiceren en de kwaliteit van de eigen communicatie kunt ontwikkelen en bewaken.

6. Nawerk