Skip to main content
Top
Gepubliceerd in: TSG - Tijdschrift voor gezondheidswetenschappen 3/2023

Open Access 14-06-2023 | Wetenschappelijk artikel

Werkzame elementen van alcoholinterventies om (problematisch) alcoholgebruik bij 55-plussers te voorkomen en te verminderen: een systematische review

Auteurs: Jogé Boumans, Fieke A. E. van den Bulck, Rob H. L. M. Bovens, Guus Dekker, Jurre M. van der Mast, Hans B. Dupont, Dike van de Mheen, Andrea D. Rozema

Gepubliceerd in: TSG - Tijdschrift voor gezondheidswetenschappen | Uitgave 3/2023

Samenvatting

Inleiding

Problematisch alcoholgebruik neemt toe onder ouderen (55+). Veel interventies om alcoholgebruik te voorkomen of te verminderen, zijn gericht op volwassenen. Het is onduidelijk of deze interventies ook werken voor ouderen. Het doel van deze review was om te begrijpen hoe het komt (welke elementen), in welke context en waarom interventies (welke mechanismen) succesvol zijn in het voorkomen of verminderen van (problematisch) alcoholgebruik bij ouderen.

Methode

Een systematische review van artikelen gepubliceerd tussen 2000 en 2022 werd uitgevoerd met behulp van PubMed, PsycINFO, Web of Science en CINAHL. Een realistische evaluatiebenadering werd gebruikt voor data-analyse.

Resultaten

We vonden 61 onderzoeken over interventies gericht op het voorkomen of verminderen van (problematisch) alcoholgebruik, waarbij de meeste interventies niet specifiek ontwikkeld waren voor ouderen. Er werden drie belangrijke werkzame interventie-elementen gevonden: 1) informatie verstrekken over de gevolgen van alcoholgebruik; 2) persoonlijke feedback over drinkgedrag; en 3) in contact staan met anderen en hiermee communiceren over (alcohol)problemen. De eerste twee elementen werden gebruikt in de interventies die voor ouderen ontwikkeld waren.

Conclusie

Meer onderzoek is nodig naar alcoholinterventies voor ouderen en naar de manier waarop ouderen geholpen kunnen worden om contact te maken met mensen die hun keuze om alcoholgebruik te verminderen kunnen ondersteunen.
Opmerkingen

Digitaal aanvullende content

De online versie van dit artikel (https://​doi.​org/​10.​1007/​s12508-023-00388-9) bevat aanvullend materiaal, toegankelijk voor daartoe geautoriseerde gebruikers.

Inleiding

De afgelopen decennia is het alcoholgebruik onder ouderen toegenomen in verschillende westerse landen, waaronder Nederland [14]. Een van de redenen hiervoor is dat ouderen veel vrije tijd hebben en sociale bijeenkomsten bijwonen, waarbij vaak alcohol wordt gedronken [5, 6]. Een andere reden hiervoor is dat sommige mensen alcohol drinken om te kunnen omgaan met een slechtere gezondheid als gevolg van veroudering [79], met eenzaamheid en sociale isolatie [10], en met werkloosheid en financiële achteruitgang [11].
Alcoholgebruik kan bij ouderen meer schade aanrichten dan bij jongere volwassenen. Alcohol kan ook het ontstaan van ouderdomsaandoeningen versnellen en verergeren (bijvoorbeeld valincidenten [12], cognitieve stoornissen [13] en slaapstoornissen [1416]), waarvoor ouderen vaak medicatie krijgen. Het gebruik van alcohol naast medicatie, zoals benzodiazepinen voor slapeloosheid [17], leidt tot negatieve gevolgen, vooral omdat ouderen alcohol langzamer afbreken en uitscheiden [18, 19]. De combinatie van alcohol en medicatie kan leiden tot een verhoogd alcoholgehalte in het bloed, waardoor de werkzaamheid van de medicatie afneemt en bijwerkingen verergeren [7, 20].
De ontwikkeling van effectieve interventies om alcoholgebruik bij ouderen te voorkomen of te verminderen is van cruciaal belang. Ten eerste vanwege de problemen die alcoholgebruik voor ouderen veroorzaakt. Ten tweede vanwege de toename van het aantal ouderen. Naar verwachting is in 2050 namelijk wereldwijd een op de zes mensen 65 jaar of ouder [21]. Ten derde vanwege de toename van het aantal ouderen met alcoholproblematiek. In het begin van deze eeuw zagen we in Nederland in de verslavingszorg een forse stijging van het aantal ouderen met alcoholproblematiek [22].
Twee recente reviews over alcoholgebruik bij ouderen toonden aan dat inzichten in interventies om de negatieve effecten van alcoholgebruik bij ouderen te voorkomen of te verminderen beperkt zijn. Armstrong-Moore et al. vonden zeven interventies, waarvan er vijf alcoholgebruik verminderden [23]. Kelly et al. vonden dertien interventies, waarvan er zes alcoholgebruik verminderden [24]. De meeste effectieve interventies bevatten elementen van (korte) motiverende interventies, (korte) adviezen of gepersonaliseerde informatieverstrekking over risico’s en problemen. Bovendien is alleen bekend of de interventies effectief zijn en niet welke elementen van de interventie tot dit resultaat leiden of in welke context en door welke mechanismen dit gebeurt. Met deze informatie zouden meer gerichtere interventies voor alcoholgebruik bij ouderen kunnen worden ontwikkeld.

Doel

Tot op heden is er geen overzicht beschikbaar waaruit blijkt wat de werking is van interventies om alcoholgebruik bij ouderen te voorkomen of te verminderen en welke specifiek voor ouderen succesvol zijn. Het doel van deze review is om te begrijpen hoe (welke elementen van de interventies), in welke context en waarom interventies (via welke mechanismen) succesvol zijn in het voorkomen of verminderen van (problematisch) alcoholgebruik bij ouderen. Deze review is een vertaalde en aangepaste versie van een eerder gepubliceerd artikel [25].

Methode

Realistische evaluatiebenadering

Dit literatuuronderzoek is gebaseerd op de realistische evaluatiebenadering. Bij een dergelijke evaluatie worden niet alleen de interventie en de uitkomst (O) ervan beschreven, maar ook de context (C) en het onderliggende mechanisme (M) [26, 27]. In dit onderzoek zijn de interventies de programma’s die ouderen helpen om (problematisch) alcoholgebruik te voorkomen of verminderen, wordt de context geoperationaliseerd als de manier waarop de interventie wordt aangeboden (bijvoorbeeld digitaal, telefonisch, persoonlijk, individueel of in groepsverband), zijn de mechanismen de redenen waarom elementen van de interventies effect hebben en is de uitkomst het voorkomen of verminderen van (problematisch) alcoholgebruik.

Zoekstrategie

Een literatuuronderzoek van peer-reviewed artikelen, gepubliceerd tussen 2000 en 2022, werd uitgevoerd in april 2020 en bijgewerkt in februari 2022 met behulp van PsycINFO, Web of Science, PubMed en CINAHL (zie tab. 1). Deze periode werd gekozen omdat de aandacht voor ouderen en alcoholproblematiek teruggaat tot het begin van deze eeuw [28]. Een combinatie van vijf groepen trefwoorden werd gebruikt om de databases te doorzoeken. Deze groepen van trefwoorden bestonden uit zoektermen uit alle vier de databases: PsycINFO (thesaurus), Web of Science (geen speciale termen), PubMed (MeSH-termen) en CINAHL (CINAHL Headings). Daarnaast werden synoniemen en vrije tekstwoorden gebruikt. Vier zoekreeksen werden gevormd op basis van de doelstellingen van deze review.
Tabel 1
Databases
database
limiet
1. PsycINFO
peer-reviewed tijdschriften, leeftijdsgroep: volwassenen 18+, jaren: 2000–2020, Engels, Nederlands
2. Web of Science (WOS)
artikelen, jaren: 2000–2020, Engels, Nederlandsa
3. PubMed
volwassenen: 19+ jaar oud,b jaren: 2000–2020, Engels, Nederlands
4. CINAHL
peer-reviewed, jaren: 2000–2020, Engels, Nederlandsa
a Er werden geen leeftijdsgrenzen aangegeven. Daarom werd de woordgroep ‘niet kind’ gebruikt.
b De enige leeftijdsgrens die werd vermeld was 19+.
Vanwege de schaarste aan onderzoeken specifiek over ouderen zijn er twee leeftijdscategorieën opgenomen in het onderzoek: een brede leeftijdscategorie, die volwassenen (18+) en dus ook ouderen (55+) omvat, en een specifieke leeftijdscategorie, die alleen ouderen (55+) bevat. Tabel 2 geeft een overzicht van de gebruikte groepen en trefwoorden. Tabel 3 geeft een samenvatting van de zoekvragen. De review is gerapporteerd volgens PRISMA [29]. Oorspronkelijk waren de zoektermen Engels, maar deze zijn in de tabellen vertaald naar het Nederlands.
Tabel 2
Groepen van trefwoorden
groepen
trefwoorden
groep 1: alcohol
alcohol of alcoholgebruik
groep 2: ouderen
oudere, bejaarde, senior, oud, pensioen, gepensioneerde, pensionering, later leven, geriatrie, oudere volwassenen, veroudering, ouder worden, ouderdom, gerontologie of bejaard
groep 3: vermindering
interventie, behandeling of vermindering
groep 4: preventie
voorkomen of preventie
groep 5: niet kind
niet kind, jongvolwassene, tiener of adolescent
Tabel 3
Zoekvragen
zoekvragen
groepen van trefwoorden
Wat zijn de werkzame elementen van interventies voor de algemene bevolking met betrekking tot het verminderen van (problematisch) alcoholgebruik?
1 (titel) en 3 (titel) niet 5*
* alleen voor WOS (onderwerp) en CINAHL (titel)
Wat zijn de werkzame elementen van interventies voor ouderen (55+) met betrekking tot het verminderen van (problematisch) alcoholgebruik?
1 (titel) en 2 (titel) en 3*
* PsycINFO (abstract), WOS (onderwerp), PubMed (titel/abstract), CINAHL (abstract)
Wat zijn de werkzame elementen van interventies voor de algemene bevolking met betrekking tot het voorkomen van (problematisch) alcoholgebruik?
1 (titel) en 4 (titel) niet 5
* alleen voor WOS (onderwerp) en CINAHL (titel)
Wat zijn de werkzame elementen van interventies voor ouderen (55+) met betrekking tot het voorkomen van (problematisch) alcoholgebruik?
1 (titel) en 2 (titel) en 4*
* PsycINFO (abstract), WOS (onderwerp), PubMed (titel/abstract), CINAHL (abstract)

Inclusiecriteria

De onderzoeken werden geselecteerd aan de hand van de volgende inclusiecriteria: 1) onderzoeken richten zich op interventies voor ambulante patiënten om (problematisch) alcoholgebruik te voorkomen of te verminderen en vermelden werkzame elementen; 2) de doelgroep bestaat uit mensen van 18 jaar of ouder; 3) peer-reviewed, empirische onderzoeken gepubliceerd in het Engels na 2000 en beschikbaar in volledige tekstvorm; en 4) uitgevoerd in westerse hoge-inkomenslanden (bijvoorbeeld Europa, Noord-Amerika, Australië en Nieuw-Zeeland).
Onderzoeken werden geëxcludeerd wanneer ze zich: 1) richten op klinische patiënten; en 2) een specifieke doelgroep (bijvoorbeeld zwangere vrouwen, veteranen, studenten, mensen met een IQ lager dan 85 of de forensische doelgroep).

Selectie van onderzoeken

Op basis van de in- en exclusiecriteria werden titels, samenvattingen en artikelen gecontroleerd door de eerste auteur (JB). De laatste auteur (AR) controleerde 20% van alle artikelen op titels, samenvattingen en artikelen. Verschillen tussen beide auteurs waren minder dan 10%. AR werd geraadpleegd wanneer JB twijfels had over andere artikelen dan deze 20%. Zie figuur 1 voor het selectieproces.

Data-extractie en -analyse

Er werd gebruikgemaakt van een data-extractieformulier, waarop de volgende informatie werd vermeld: auteur(s), titel, publicatiejaar, methodologie, setting, deelnemers en onderzoeksdoel (voorkomen of verminderen), werkzame elementen van de interventie, context, mechanismen en uitkomst (CMO). De data werden door JB en AR onafhankelijk van elkaar verzameld en vervolgens besproken totdat consensus was bereikt.
De realistische evaluatiebenadering werd toegepast om CMO-configuraties in onderzoeken te identificeren. Deze beschreven hoe contextuele factoren en mechanismen voor de gewenste uitkomsten zorgen. Voor ieder onderzoek werden een of meer elementen van de interventies en/of een of meer CMO-configuraties opgesteld. De analyses werden uitgevoerd door JB en AR, waarbij de nadruk lag op de patronen tussen de elementen van interventies en de CMO-configuraties.
De kwaliteit van de geselecteerde onderzoeken werd beoordeeld met behulp van de Mixed Methods Appraisal Tool (MMAT Tool) [30]. Deze tool omvat twee controlevragen en negentien items voor het beoordelen van de methodologische kwaliteit van vijf categorieën onderzoeken: kwalitatieve onderzoeken, RCT’s, niet-gerandomiseerde onderzoeken, kwantitatieve beschrijvende onderzoeken en mixed-methods-onderzoeken. Elke onderzoekscategorie bestond uit vijf items. Elk item werd beoordeeld op een categorische schaal (‘ja’, ‘nee’ en ‘kan ik niet zeggen’). Het aantal met ‘ja’ beoordeelde items wordt opgeteld om tot een totaalscore te komen (0 is laag; 5 is hoog).
De beoordeling van alle opgenomen artikelen werd weer onafhankelijk van elkaar uitgevoerd door JB en AR, totdat er consensus was bereikt na het vergelijken van resultaten en bespreken ervan. Onderzoeken met een lage MMAT-score (2 of lager) werden alleen gebruikt ter ondersteuning van de resultaten die werden gevonden in onderzoeken met een MMAT-score van 3 of hoger.

Resultaten

Selectie van onderzoeken en kenmerken

We namen 61 artikelen op in onze review. De kenmerken hiervan zijn weergegeven in tabel S1 (zie de digitaal aanvullende content). Van deze onderzoeken waren er 33 kwantitatief en gerandomiseerd, negentien kwantitatief en niet-gerandomiseerd, waren er vijf kwalitatieve interviewonderzoeken, drie kwantitatief beschrijvende onderzoeken en was er één mixed-methods-onderzoek. Van deze 61 onderzoeken beschreven drie kwantitatief gerandomiseerde onderzoeken, interventies specifiek voor ouderen [3133].
De onderzoeken werden uitgevoerd in de volgende landen: de Verenigde Staten (25), het Verenigd Koninkrijk (7), Duitsland (4), Australië (5), Denemarken (4), Canada (4), Nederland (4), Spanje (2), Frankrijk (2), Ierland (1), Italië (1), Estland (1) en Nieuw-Zeeland (1).
De onderzoeken die zich op ouderen richtten, focusten op interventies met gepersonaliseerde feedback en informatieverstrekking. De onderzoeken die zich op de algemene volwassen populatie richtten, omvatten therapiesessies, vaak met motiverende gespreksvoering/versterking met ander educatief materiaal. Sommige interventies boden een stapsgewijs zorgproces met gepersonaliseerde feedback over alcohol. De interventies varieerden sterk in de manier waarop ze werden aangeboden. Persoonlijke behandeling en het internet waren de meest genoemde manieren.
De resultaten van de kwaliteitsbeoordeling (MMAT-score) zijn weergegeven in tabel S1 (zie de digitaal aanvullende content). De kwaliteit van onderzoeken was over het algemeen hoog (4 of 5) of matig (3). Slechts drie onderzoeken werden beoordeeld als laag (2) [34, 35] of slecht (1) [36].

Thema’s

In dit onderzoek is gekeken naar hoe (welke elementen), in welke context en waarom interventies (welke mechanismen) het (problematisch) alcoholgebruik bij ouderen voorkomen of verminderen. De resultaten zijn eerst gecategoriseerd volgens de context, waarbij zes verschillende categorieën naar voren kwamen: A) behandelaar – in persoon – individueel; B) behandelaar – niet in persoon – individueel; C) behandelaar – in persoon – familieleden; D) behandelaar – in persoon – in een groep; E) geen behandelaar – niet in persoon – individueel; en F) geen behandelaar – niet in persoon – in een groep. Vervolgens worden voor elke context een of meer bevindingen gegeven over hoe (welke elementen van interventies) en, indien gevonden, waarom (via welk mechanisme) deze elementen bijdragen aan het voorkomen en verminderen van (problematisch) alcoholgebruik bij (oudere) volwassenen.
Tabel S1 (zie de digitaal aanvullende content) geeft een overzicht van de kenmerken van de onderzoeken. Tabel 4 geeft een samenvattend overzicht van de resultaten.
Tabel 4
Samenvatting van de resultaten
context
element van de interventie (hoe)
mechanisme (waarom)
uitkomst
A. behandelaar – in persoon – individueel
aandacht voor het drinkgedrag
(1) motiverende oefeningen voor gedragsverandering
(2) wijzen op de nadelen van drinkgedrag voor de gezondheid
(3) helpen netwerken te ontwikkelen
interventies laten mensen anders denken en handelen met betrekking tot alcoholgebruik en hulp zoeken bij familie en vrienden
minder of geen alcoholgebruik
de relatie tussen de patiënt en behandelaar
(1) empathisch gedrag van de behandelaar
de patiënt en de behandelaar werken samen bij het vaststellen van vervolgsessies, waarvan wordt beoordeeld dat ze voldoen aan de klinische behoeften van de patiënt en de relatie verbetert
B. behandelaar – niet in persoon – individueel
persoonlijk contact en feedback
(1) werkboek
(2) gepersonaliseerde feedback
(3) telefonisch vervolggesprek
 
online communicatie en feedback
(1) opdrachten of modules
(2) vervolggesprek per chat
C. behandelaar – in persoon – familieleden
de status van de relatie met de partner/familie
 
de partner leren om met het drinkgedrag van de partner om te gaan
als de niet-drinkende partner wordt geleerd om te gaan met het gedrag van de drinkende partner, kan dit leiden tot meer begrip en steun van de niet-drinkende partner voor de drinkende partner
D. behandelaar – in persoon – in een groep
motiveren van leefstijlverandering
(1) met betrekking tot persoonlijke relaties, voeding en lichaamsbeweging
(2) en het omgaan met verlangens naar alcohol
 
motiveren van leefstijlverandering in een werksetting
(1) bespreken van alcoholgebruik en de gevolgen daarvan
(2) trainingselement dat gericht is op gedragsverandering en vermindering van alcoholgebruik
(3) persoonlijk advies over alcoholgebruik
E. geen behandelaar – niet in persoon – individueel
online interventie
(1) persoonlijke feedback
(2) uitkomsten vergelijken met anderen in dezelfde fase
(3) vergeleken worden met de eerdere gegevens van de deelnemer
(4) cognitieve gedragstherapie
 
telefonische interventies
(1) zelfgestuurd programma of modules of stappen met copingstrategieën en controlefuncties
(2) zelfhulpmateriaal over de gevolgen van alcoholgebruik en het motiveren van gedragsverandering
interventies met mobiele telefoons geven inzicht in hoeveel iemand drinkt door de informatie die wordt gedeeld en dit leidt tot bewustwording van het eigen drinkgedrag
F. geen behandelaar – niet in persoon – in een groep
abstinentie-interventie
(1) gedurende een bepaalde periode van alcohol te laten onthouden of minder te laten drinken
(2) deze ervaring te delen met gelijken
mensen bewustmaken van hun alcoholgebruik leidt ertoe dat ze bewuster keuzen maken over alcoholgebruik

A. Behandelaar – in persoon – individueel

Aandacht voor drinkgedrag
De volgende werkzame elementen werden gevonden: 1) motiverende oefeningen [3739], 2) wijzen op de nadelen van drinkgedrag voor de gezondheid [4042], 3) helpen bij het ontwikkelen van netwerken [39, 4345], of een combinatie van deze benaderingen [46]. Interventies zorgen ervoor dat mensen anders gaan nadenken en handelen wat betreft alcoholgebruik [44] en hulp zoeken bij familie en vrienden [44, 45]. In meerdere onderzoeken verandert ook het drinkgedrag van de controlegroep, hoewel ze een veel kleinere of geen interventie ontvangen [37, 4750].
Relatie tussen de patiënt en de behandelaar
De relatie tussen de patiënt en de behandelaar is van groot belang voor een succesvolle uitkomst bij de behandeling [34, 5154]. Meer behandelingen kunnen de relatie tussen de patiënt en de behandelaar verbeteren [54]. Deze relatie verbetert ook als de behandelaar bepaald gedrag laat zien [34, 51, 53], zoals reflectief luisteren. Er zijn ook aanwijzingen [51, 53] dat de relatie verbetert en het alcoholgebruik vermindert als de patiënt en de behandelaar samenwerken bij het vaststellen van extra sessies die het best worden geacht om aan de klinische behoeften van de patiënt te voldoen.

B. Behandelaar – niet in persoon – individueel

Persoonlijk contact en feedback
Het alcoholgebruik bij ouderen mindert wanneer een begeleidingssessie telefonisch door een behandelaar wordt uitgevoerd en 1) naderhand een werkboek over vermindering van alcoholgebruik wordt meegegeven [31, 55], of wanneer 2) gepersonaliseerde feedback voor en na iedere sessie wordt gegeven [31, 56, 57], of 3) wanneer een sessie in persoon wordt vervolgd met een telefonisch gesprek [48].
Online communicatie en feedback
Voor online behandelingen zijn 1) opdrachten of modules over het drinkgedrag uitgevoerd door de patiënt, gevolgd door een chatsessie met de behandelaar over de opdrachten [58] of 2) een vervolg met feedback van de behandelaar om alcoholgebruik te verminderen [59]. Hierbij werden geen mechanismen gevonden.

C. Behandelaar – in persoon – familieleden

Status van de relatie
De status van de relatie met de partner of familieleden beïnvloedt de uitkomst van de interventie [55, 6062, 64, 65]. Wanneer deze status wordt beïnvloed, kan de behandeling voor een succesvolle uitkomst zorgen [63, 64].
Partner leren omgaan met het alcoholgebruik
De partner kan geleerd worden om te gaan met het alcoholgebruik van de partner via therapie [55, 61, 63, 65] of (video)informatie [60]. Dat kan zorgen voor vermindering van alcoholgebruik van de partner. Als de niet-drinkende partner wordt geleerd om te gaan met het gedrag van de drinkende partner, kan er meer begrip en support ontstaan van de niet-drinkende partner voor de drinkende partner [63]. De drinkende partner wordt dan geadviseerd om niet of minder alcohol te drinken.

D. Behandelaar – in persoon – in een groep

Motiveren van de leefstijlverandering
Het alcoholgebruik nam af na korte groepsinterventies die focusten op 1) het motiveren van deelnemers om hun leefstijl te veranderen rond persoonlijke relaties, voeding en lichaamsbeweging [42] en 2) omgaan met het verlangen naar alcohol [48, 66].
Motiveren van leefstijlverandering in een werksetting
Het alcoholgebruik vermindert wanneer een interventie uitgevoerd werd in een werksetting, waarbij 1) alcoholgebruik en de gevolgen hiervan worden besproken [6769] en/of 2) een trainingselement wordt aangeboden gericht op gedragsverandering [6769] en/of 3) persoonlijk advies wordt gegeven over alcoholgebruik [67]. Voor geen van deze elementen werden mechanismen genoemd.

E. Geen behandelaar – niet in persoon – individueel

Online interventies
Bij online interventies zorgde 1) persoonlijke feedback [35, 57, 7076] voor vermindering van alcoholgebruik. Ook zorgde 2) het vergelijken van uitkomsten van mensen in dezelfde fase [35, 70] of met dezelfde leeftijd, hetzelfde gender of land van herkomst [71, 73, 75] of met eerdere gegevens van de deelnemer [70] voor vermindering van alcoholgebruik. Online interventies gebaseerd op cognitieve gedragstherapie die 3) vaardigheden aanleren gericht op het weigeren van alcohol en omgaan met trek naar alcohol, zorgden voor minder alcoholgebruik [37]. Online interventies voor ouderen zorgen ook voor minder alcoholgebruik wanneer ze de volgende elementen betroffen: 4) gepersonaliseerde feedback met aanvullende informatie over persoonsgebonden risico’s van alcoholgebruik en informatie over de effecten van alcohol op de gezondheid, het medicijngebruik en de functionele status [32, 33].
Telefonische interventies
Een interventie via (mobiele) telefoon bestaande uit 1) een zelfgestuurd programma, modules of stappen waarin copingstrategieën en controlefuncties worden aangeleerd voor alcoholgerelateerde problemen [73, 7780] kan zorgen voor minder alcoholgebruik en minder bingedrinken. Telefonische interventies geven inzicht in hoeveel iemand drinkt, wat tot bewustwording van het eigen drinkgedrag leidt [79, 80]. Het aanbieden van 2) zelfhulpmateriaal over de gevolgen van alcoholgebruik en motiverende gedragsverandering [81] zorgt voor minder alcoholgebruik.

F. Geen behandelaar – niet in persoon – in een groep

Het alcoholgebruik nam af bij deze behandelingen: 1) abstinentie, dus gedurende een bepaalde periode niet of minder drinken [36, 82, 83]; en 2) het delen van de ervaring met gelijken [36, 82], waardoor mensen zich bewust worden van hun alcoholgebruik.

Beschouwing

In deze review werd informatie gevonden over de werkzaamheid van alcoholinterventies bij de algemene volwassen populatie, waar ouderen ook onder vallen. Drie werkzame elementen van alcoholinterventies werden geïdentificeerd in verschillende soorten contexten.
Het eerste element dat in bijna alle contexten werd genoemd, was het verstrekken van informatie over verschillende alcoholgerelateerde problemen. Dit betreft informatie over de nadelige gevolgen van drinkgedrag voor de gezondheid [32, 33, 4042], copingstrategieën en controlemaatregelen voor vele alcoholgerelateerde problemen [31, 58, 6769, 73, 7781] en het veranderen van de leefstijl van patiënten wat betreft persoonlijke relaties, voeding en lichaamsbeweging [84].
Patiënten gepersonaliseerde feedback geven over hun drinkgedrag is het tweede veel gevonden werkzame element in alle contexten. Dit element leidt tot resultaten bij interventies die aangeboden worden door een behandelaar in persoon [67, 85] of door een behandelaar via de telefoon [31, 48, 58], en ook wanneer de feedback gegeven wordt via computergegenereerde communicatie [32, 33, 35, 57, 7073, 75, 76]. Het effect van gepersonaliseerde feedback op alcoholgebruik werd als belangrijk omschreven in een eerdere review van online alcoholinterventies [86]. Het onderzoek van Riper et al. toonde aan dat eenmalige, individueel gepersonaliseerde feedback zonder begeleiding van een professional effectief kan zijn in het verminderen van risicovol alcoholgebruik bij jonge en volwassen problematische drinkers [87].
Het derde werkzame element was het in contact komen met anderen en met hen communiceren over (alcohol)problemen. Soms helpen behandelaars patiënten om (nieuwe) sociale netwerken te ontwikkelen [39, 4446]. Ook worden de familieleden of partners aangeleerd om inzicht te krijgen in de drinkgewoonten van hun naasten en op welke manier ze hen kunnen steunen om te minderen of te stoppen met drinken [61, 65]. Patiënten moeten hun ervaring met abstinentie gedurende een bepaalde periode delen met lotgenoten [36, 88] of met collega’s in een werksetting discussiëren over het gebruik van alcohol en de gevolgen hiervan [6769]. Het belang van de rol van het contact met anderen of van sociale netwerken op het alcoholgebruik werd al eerder erkend [89, 90]. Het onderzoek van Robinson et al. liet sterke negatieve verbanden zien tussen empathische verwerking (de gedachten of gevoelens van anderen begrijpen en daarop reageren), sociale steun en zowel de gevolgen van het drinken als het percentage van dagen waarop wordt gedronken [91].
Het element van het verstrekken van informatie over verschillende alcoholgerelateerde problemen werd ook gevonden bij een van de drie interventies die speciaal voor ouderen waren ontwikkeld [31]. Daarnaast werd het element van het geven van gepersonaliseerde feedback gevonden in twee van de drie interventies voor ouderen [32, 33]. Het element van contact met anderen werd niet toegepast in de drie interventies die speciaal voor ouderen zijn ontwikkeld. Dit is opmerkelijk, omdat contact met anderen juist voor ouderen van groot belang is en eenzaamheid voor die leeftijdsgroep een probleem is [92], en er een relatie is tussen het gebruik van alcohol en eenzaamheid [10, 93, 94].
Er werden slechts drie onderzoeken gevonden over het voorkomen of verminderen van alcoholgebruik die specifiek gericht waren op ouderen. Het feit dat de veroudering van de bevolking pas de laatste jaren aan het licht is gekomen in combinatie met toenemend problematisch alcoholgebruik bij deze doelgroep, zou dit geringe aantal onderzoeken kunnen verklaren.
In totaal vonden we vier Nederlandse onderzoeken bij volwassenen tot de leeftijd van 65 jaar. Het element gepersonaliseerde feedback werd gevonden in twee Nederlandse onderzoeken en het element in contact komen met anderen en met hen communiceren over (alcohol)problemen werd gevonden in een Nederlands onderzoek. Op basis van deze vier artikelen lijkt het erop dat de elementen in Nederlandse onderzoeken niet afwijken van die in onderzoeken uit andere landen.

Beperkingen

We hebben geen grijze literatuur opgenomen in onze review, omdat ons doel was om een overzicht te geven van literatuur over interventies voor ouderen om (problematisch) alcoholgebruik te verminderen of te voorkomen. Als er wel grijze literatuur was opgenomen, hadden we misschien meer interventies gevonden die specifiek voor ouderen ontworpen waren. Hoewel we veel RCT’s includeerden, konden we geen meta-analyse uitvoeren vanwege de heterogeniteit van de interventies, de onderzoekspopulaties en de resultaten. Bij zes RCT’s veranderde het alcoholgebruik ook in de controlegroep [37, 4750, 75]. We vermoeden dat een mildere mate van aandacht voor alcoholthematiek ook voor verandering zou kunnen zorgen doordat bewustwording optreedt wanneer mensen aandacht voor hun eigen gebruik hebben.
We kozen ervoor om de operationalisering van de context te beperken tot de wijze waarop interventies worden aangeboden om de contexten van de verschillende onderzoeken gemakkelijker te kunnen vergelijken. Voor vele onderzoeken was andere informatie over de context schaars of onvolledig.
We includeerden alleen westerse hoge-inkomenslanden, omdat problematisch alcoholgebruik het hoogst is in deze landen. Niet-westerse landen werden uitgesloten omdat de drinkcultuur daar en daarmee ook de interventies voor ouderen verschillen van die in westerse landen. Dit beperkt de generaliseerbaarheid van dit onderzoek naar andere landen. Uitkomsten zijn generaliseerbaar voor de (oudere) volwassenen, maar niet voor specifieke doelgroepen. Toekomstig onderzoek kan andere kwetsbare doelgroepen onderzoeken. Een andere beperking is dat niet bij alle artikelen het ‘waarommechanisme’ aan de orde kwam. Er is onderzoek nodig naar wat interventies effectief maakt, en specifiek waardoor deze effectief zijn voor ouderen.

Implicaties voor de praktijk

Aanbeveling voor de praktijk is om bij het ontwikkelen van nieuwe interventies of bij het uitvoeren van bestaande interventies aandacht te besteden aan de drie geïdentificeerde elementen. Twee van drie geïdentificeerde elementen, informatie verstrekken en gepersonaliseerde feedback, hebben te maken met het creëren van bewustwording. Dit is ook een mogelijke verklaring voor de werkzaamheid van een interventie. Mensen werden zich bewust van hun alcoholgebruik en wat dat met hun lichaam doet. Voor ontwikkelaars van nieuwe interventies en beleidsmakers die alcoholgebruik van (oudere) volwassenen willen voorkomen, kan dit een begin zijn om te kijken naar wat bewustwording van alcoholgebruik bij die specifieke doelgroep creëert.
Contact met anderen en communiceren over (alcohol)problematiek vormen ook een belangrijk element voor ontwikkelaars van interventies en beleidsmakers. Mensen geven aan dat het hen helpt om hun ervaringen met (minderen van) alcoholgebruik te delen. Daarbij is het belangrijk dat vrienden en familie de keuze van de persoon om te minderen of te stoppen met alcoholgebruik steunen en empathisch op deze keuze reageren. Dit kan moeilijk zijn voor sommige vrienden of familieleden, omdat drinkers de neiging hebben om andere drinkers op te zoeken en vervolgens elkaars gebruik te beïnvloeden, in plaats van vrienden en familie op te zoeken [89]. Ontwikkelaars van interventies en beleidsmakers kunnen daarom het proces faciliteren om (oudere) volwassenen te helpen met het leggen van contacten met mensen die hun keuze steunen om hun alcoholgebruik te verminderen of te voorkomen.

Wetenschappelijke aanbevelingen

Om adequate interventies aan te kunnen bieden die het alcoholgebruik bij ouderen kunnen verminderen of voorkomen, is meer onderzoek nodig naar de bewustwording rond alcoholgebruik voor deze doelgroep. Bovendien dient er onderzoek gedaan te worden naar de manier waarop ouderen geholpen worden om contact te maken met mensen die hun keuze om alcoholgebruik te verminderen kunnen ondersteunen.

Conclusie

De bevindingen van het huidige onderzoek belichten drie belangrijke werkzame elementen van interventies: 1) het geven van informatie over de gevolgen van alcoholgebruik, 2) het geven van persoonlijke feedback over drinkgedrag, en 3) het in contact staan met anderen en met hen communiceren over de (alcohol)problematiek. Twee van deze elementen waren ook gebruikt bij interventies die speciaal voor ouderen waren ontwikkeld. Deze kennis zou gebruikt kunnen worden voor het ontwikkelen van nieuwe interventies voor ouderen om hun alcoholgebruik te stoppen of te verminderen. Om adequate interventies te bieden om alcoholgebruik bij ouderen te verminderen of te voorkomen is er meer onderzoek nodig naar wat bewustwording rond alcoholgebruik bij deze doelgroep creëert. Daarnaast dient er meer onderzoek te worden gedaan naar de manier waarop ouderen geholpen worden om contact te maken met mensen die hun keuze om alcoholgebruik te verminderen kunnen ondersteunen. Bij de doelgroep is hier namelijk nog geen onderzoek naar gedaan, maar we verwachten dat ouderen hier behoefte aan hebben en dat het werkzaam zal zijn, omdat eenzaamheid een probleem is voor de doelgroep [92] en er een relatie bestaat tussen alcoholgebruik en eenzaamheid [10, 93, 94].

Financiering

Dit onderzoek werd gefinancierd door ZonMw, de Nederlandse organisatie voor gezondheidsonderzoek en zorginnovatie (ZonMw-nummer: 555002003).
Open Access This article is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License, which permits use, sharing, adaptation, distribution and reproduction in any medium or format, as long as you give appropriate credit to the original author(s) and the source, provide a link to the Creative Commons licence, and indicate if changes were made. The images or other third party material in this article are included in the article’s Creative Commons licence, unless indicated otherwise in a credit line to the material. If material is not included in the article’s Creative Commons licence and your intended use is not permitted by statutory regulation or exceeds the permitted use, you will need to obtain permission directly from the copyright holder. To view a copy of this licence, visit http://​creativecommons.​org/​licenses/​by/​4.​0/​.

Onze productaanbevelingen

Tijdschrift voor gezondheidswetenschappen

TSG, het Tijdschrift voor Gezondheidswetenschappen, is het enige Nederlandstalige tijdschrift dat multidisciplinaire informatie bevat op het gebied van de volksgezondheid en gezondheidszorg. Naast de multidisciplinaire oriëntatie is de combinatie van wetenschap, beleid en praktijk uniek.

BSL Academy SW-TP Saxion Parttime School jaarlicentie

BSL Academy SW-TP Saxion Parttime School half jaarlicentie

Toon meer producten
Bijlagen

Digitaal aanvullende content

Literatuur
1.
go back to reference Anderson P, Scafato E, Galluzzo L. Alcohol and older people from a public health perspective. Ann Ist Super Sanita. 2012;48:232–47. PubMedCrossRef Anderson P, Scafato E, Galluzzo L. Alcohol and older people from a public health perspective. Ann Ist Super Sanita. 2012;48:232–47. PubMedCrossRef
2.
go back to reference Breslow RA, Castle I‑JP, Chen CM, Graubard BI. Trends in alcohol consumption among older Americans: National Health Interview Surveys, 1997 to 2014. Alcohol Clin Exp Res. 2017;41(5):976–86. PubMedPubMedCentralCrossRef Breslow RA, Castle I‑JP, Chen CM, Graubard BI. Trends in alcohol consumption among older Americans: National Health Interview Surveys, 1997 to 2014. Alcohol Clin Exp Res. 2017;41(5):976–86. PubMedPubMedCentralCrossRef
3.
go back to reference Comijs H, Aartsen M, Visser M, Deeg D. Alcohol consumption among persons aged 55+ in The Netherlands. Tijdschr Gerontol Geriatr. 2012;43:115–26. PubMedCrossRef Comijs H, Aartsen M, Visser M, Deeg D. Alcohol consumption among persons aged 55+ in The Netherlands. Tijdschr Gerontol Geriatr. 2012;43:115–26. PubMedCrossRef
4.
go back to reference Bryazka D, Reitsma MB, Griswold MG, Abate KH, Abbafati C, Abbasi-Kangevari M, et al. Population-level risks of alcohol consumption by amount, geography, age, sex, and year: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study. Lancet. 2020;400(10347):185–235. CrossRef Bryazka D, Reitsma MB, Griswold MG, Abate KH, Abbafati C, Abbasi-Kangevari M, et al. Population-level risks of alcohol consumption by amount, geography, age, sex, and year: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study. Lancet. 2020;400(10347):185–235. CrossRef
5.
go back to reference Immonen S, Valvanne J, Pitkälä KH. Older adults’ own reasoning for their alcohol consumption. Int J Geriatr Psychiatry. 2011;26(11):1169–76. PubMed Immonen S, Valvanne J, Pitkälä KH. Older adults’ own reasoning for their alcohol consumption. Int J Geriatr Psychiatry. 2011;26(11):1169–76. PubMed
6.
go back to reference Dare J, Wilkinson C, Allsop S, Waters S, McHale S. Social engagement, setting and alcohol use among a sample of older Australians. Health Soc Care Community. 2014;22(5):524–32. PubMedCrossRef Dare J, Wilkinson C, Allsop S, Waters S, McHale S. Social engagement, setting and alcohol use among a sample of older Australians. Health Soc Care Community. 2014;22(5):524–32. PubMedCrossRef
7.
go back to reference Han BH, Moore AA. Prevention and screening of unhealthy substance use by older adults. Clin Geriatr Med. 2018;34(1):117–29. PubMedCrossRef Han BH, Moore AA. Prevention and screening of unhealthy substance use by older adults. Clin Geriatr Med. 2018;34(1):117–29. PubMedCrossRef
8.
go back to reference Han BH, Moore AA, Sherman S, Keyes KM, Palamar JJ. Demographic trends of binge alcohol use and alcohol use disorders among older adults in the United States, 2005–2014. Drug Alcohol Depend. 2017;170:198–207. PubMedCrossRef Han BH, Moore AA, Sherman S, Keyes KM, Palamar JJ. Demographic trends of binge alcohol use and alcohol use disorders among older adults in the United States, 2005–2014. Drug Alcohol Depend. 2017;170:198–207. PubMedCrossRef
9.
go back to reference Emiliussen J, Andersen K, Nielsen AS. Why do some older adults start drinking excessively late in life? Results from an interpretative phenomenological study. Scand J Caring Sci. 2017;31(4):974–83. PubMedCrossRef Emiliussen J, Andersen K, Nielsen AS. Why do some older adults start drinking excessively late in life? Results from an interpretative phenomenological study. Scand J Caring Sci. 2017;31(4):974–83. PubMedCrossRef
10.
go back to reference Canham SL, Mauro PM, Kaufmann CN, Sixsmith A. Association of alcohol use and loneliness frequency among middle-aged and older adult drinkers. J Aging Health. 2016;28(2):267–84. PubMedCrossRef Canham SL, Mauro PM, Kaufmann CN, Sixsmith A. Association of alcohol use and loneliness frequency among middle-aged and older adult drinkers. J Aging Health. 2016;28(2):267–84. PubMedCrossRef
11.
go back to reference Kalousova L, Burgard SA. Unemployment, measured and perceived decline of economic resources: contrasting three measures of recessionary hardships and their implications for adopting negative health behaviors. Soc Sci Med. 2014;106:28–34. PubMedCrossRef Kalousova L, Burgard SA. Unemployment, measured and perceived decline of economic resources: contrasting three measures of recessionary hardships and their implications for adopting negative health behaviors. Soc Sci Med. 2014;106:28–34. PubMedCrossRef
12.
go back to reference Heuberger RA. Alcohol and the older adult: a comprehensive review. J Nutr Elder. 2009;28(3):203–35. PubMedCrossRef Heuberger RA. Alcohol and the older adult: a comprehensive review. J Nutr Elder. 2009;28(3):203–35. PubMedCrossRef
13.
go back to reference Bates ME, Bowden SC, Barry D. Neurocognitive impairment associated with alcohol use disorders: implications for treatment. Exp Clin Psychopharmacol. 2002;10(3):193–212. PubMedCrossRef Bates ME, Bowden SC, Barry D. Neurocognitive impairment associated with alcohol use disorders: implications for treatment. Exp Clin Psychopharmacol. 2002;10(3):193–212. PubMedCrossRef
15.
go back to reference Chakravorty S, Chaudhary NS, Brower KJ. Alcohol dependence and its relationship with insomnia and other sleep disorders. Alcohol Clin Exp Res. 2016;40(11):2271–82. PubMedPubMedCentralCrossRef Chakravorty S, Chaudhary NS, Brower KJ. Alcohol dependence and its relationship with insomnia and other sleep disorders. Alcohol Clin Exp Res. 2016;40(11):2271–82. PubMedPubMedCentralCrossRef
16.
go back to reference Bain KT. Management of chronic insomnia in elderly persons. Am J Geriatr Pharmacother. 2006;4(2):168–92. PubMedCrossRef Bain KT. Management of chronic insomnia in elderly persons. Am J Geriatr Pharmacother. 2006;4(2):168–92. PubMedCrossRef
17.
go back to reference American Geriatrics Society. American Geriatrics Society 2019 updated AGS Beers Criteria® for potentially inappropriate medication use in older adults. J Am Geriatr Soc. 2019;67(4):674–94. CrossRef American Geriatrics Society. American Geriatrics Society 2019 updated AGS Beers Criteria® for potentially inappropriate medication use in older adults. J Am Geriatr Soc. 2019;67(4):674–94. CrossRef
18.
go back to reference Meier E, Miller MB, Lombardi N, Leffingwell T. Assessment reactivity: a randomized controlled trial of alcohol-specific measures on alcohol-related behaviors. Addict Behav. 2017;67:44–8. PubMedCrossRef Meier E, Miller MB, Lombardi N, Leffingwell T. Assessment reactivity: a randomized controlled trial of alcohol-specific measures on alcohol-related behaviors. Addict Behav. 2017;67:44–8. PubMedCrossRef
19.
go back to reference Pozzato G, Moretti M, Franzin F, Crocè LS, Lacchin T, Benedetti G, et al. Ethanol metabolism and aging: the role of “first pass metabolism” and gastric alcohol dehydrogenase activity. J Gerontol A Biol Sci Med Sci. 1995;50(3):B135–41. PubMedCrossRef Pozzato G, Moretti M, Franzin F, Crocè LS, Lacchin T, Benedetti G, et al. Ethanol metabolism and aging: the role of “first pass metabolism” and gastric alcohol dehydrogenase activity. J Gerontol A Biol Sci Med Sci. 1995;50(3):B135–41. PubMedCrossRef
20.
21.
22.
go back to reference Bovens R, Weingart S, Heuving M, et al. Factsheet alcohol en ouderen in de verslavingszorg in Nederland (2004–2013). Utrecht: Trimbos-instituut; 2014. Bovens R, Weingart S, Heuving M, et al. Factsheet alcohol en ouderen in de verslavingszorg in Nederland (2004–2013). Utrecht: Trimbos-instituut; 2014.
23.
go back to reference Armstrong-Moore R, Haighton C, Davinson N, Ling J. Interventions to reduce the negative effects of alcohol consumption in older adults: a systematic review. BMC Public Health. 2018;18(1):302. PubMedPubMedCentralCrossRef Armstrong-Moore R, Haighton C, Davinson N, Ling J. Interventions to reduce the negative effects of alcohol consumption in older adults: a systematic review. BMC Public Health. 2018;18(1):302. PubMedPubMedCentralCrossRef
24.
go back to reference Kelly S, Olanrewaju O, Cowan A, Brayne C, Lafortune L. Interventions to prevent and reduce excessive alcohol consumption in older people: a systematic review and meta-analysis. Age Ageing. 2018;47(2):175–84. PubMedCrossRef Kelly S, Olanrewaju O, Cowan A, Brayne C, Lafortune L. Interventions to prevent and reduce excessive alcohol consumption in older people: a systematic review and meta-analysis. Age Ageing. 2018;47(2):175–84. PubMedCrossRef
25.
go back to reference Boumans J, Mheen D van de, Crutzen R, Dupont H, Bovens R, Rozema A. Understanding how and why alcohol interventions prevent and reduce problematic alcohol consumption among older adults: a systematic review. Int J Environ Res Public Health. 2022;19(6):3188. PubMedPubMedCentralCrossRef Boumans J, Mheen D van de, Crutzen R, Dupont H, Bovens R, Rozema A. Understanding how and why alcohol interventions prevent and reduce problematic alcohol consumption among older adults: a systematic review. Int J Environ Res Public Health. 2022;19(6):3188. PubMedPubMedCentralCrossRef
26.
go back to reference Pawson R, Tilley N. Realistic evaluation. London: SAGE; 1997. Pawson R, Tilley N. Realistic evaluation. London: SAGE; 1997.
27.
go back to reference Westhorp G, Prins E, Kusters CSL, Hultink M, Guijt IM, Brouwers JHAM. Realist Evaluation: an overview report from an expert seminar with Dr. Gill Westhorp. Wageningen: Wageningen UR Centre for Development Innovation; 2011. pag. 22. Westhorp G, Prins E, Kusters CSL, Hultink M, Guijt IM, Brouwers JHAM. Realist Evaluation: an overview report from an expert seminar with Dr. Gill Westhorp. Wageningen: Wageningen UR Centre for Development Innovation; 2011. pag. 22.
28.
go back to reference World Health Organization. World report on ageing and health. Luxembourg: World Health Organization; 2015. World Health Organization. World report on ageing and health. Luxembourg: World Health Organization; 2015.
29.
go back to reference Moher D, Shamseer L, Clarke M, Ghersi D, Liberati A, Petticrew M, et al. Preferred reporting items for systematic review and meta-analysis protocols (PRISMA-P) 2015 statement. Syst Rev. 2015;4(1):1. PubMedPubMedCentralCrossRef Moher D, Shamseer L, Clarke M, Ghersi D, Liberati A, Petticrew M, et al. Preferred reporting items for systematic review and meta-analysis protocols (PRISMA-P) 2015 statement. Syst Rev. 2015;4(1):1. PubMedPubMedCentralCrossRef
30.
go back to reference Hong QN, Gonzalez-Reyes A, Pluye P. Improving the usefulness of a tool for appraising the quality of qualitative, quantitative and mixed methods studies, the Mixed Methods Appraisal Tool (MMAT). J Eval Clin Pract. 2018;24(3):459–67. PubMedCrossRef Hong QN, Gonzalez-Reyes A, Pluye P. Improving the usefulness of a tool for appraising the quality of qualitative, quantitative and mixed methods studies, the Mixed Methods Appraisal Tool (MMAT). J Eval Clin Pract. 2018;24(3):459–67. PubMedCrossRef
31.
go back to reference Ettner SL, Xu H, Duru OK, Ang A, Tseng CH, Tallen L, et al. The effect of an educational intervention on alcohol consumption, at-risk drinking, and health care utilization in older adults: the Project SHARE study. J Stud Alcohol Drugs. 2014;75(3):447–57. PubMedPubMedCentralCrossRef Ettner SL, Xu H, Duru OK, Ang A, Tseng CH, Tallen L, et al. The effect of an educational intervention on alcohol consumption, at-risk drinking, and health care utilization in older adults: the Project SHARE study. J Stud Alcohol Drugs. 2014;75(3):447–57. PubMedPubMedCentralCrossRef
32.
go back to reference Fink A, Elliott MN, Tsai M, Beck JC. An evaluation of an intervention to assist primary care physicians in screening and educating older patients who use alcohol. J Am Geriatr Soc. 2005;53(11):1937–43. PubMedCrossRef Fink A, Elliott MN, Tsai M, Beck JC. An evaluation of an intervention to assist primary care physicians in screening and educating older patients who use alcohol. J Am Geriatr Soc. 2005;53(11):1937–43. PubMedCrossRef
33.
go back to reference Kuerbis AN, Yuan SE, Borok J, LeFevre PM, Kim GS, Lum D, et al. Testing the initial efficacy of a mailed screening and brief feedback intervention to reduce at-risk drinking in middle-aged and older adults: the comorbidity alcohol risk evaluation study. J Am Geriatr Soc. 2015;63(2):321–6. PubMedPubMedCentralCrossRef Kuerbis AN, Yuan SE, Borok J, LeFevre PM, Kim GS, Lum D, et al. Testing the initial efficacy of a mailed screening and brief feedback intervention to reduce at-risk drinking in middle-aged and older adults: the comorbidity alcohol risk evaluation study. J Am Geriatr Soc. 2015;63(2):321–6. PubMedPubMedCentralCrossRef
34.
go back to reference Wiprovnick AE, Kuerbis AN, Morgenstern J. The effects of therapeutic bond within a brief intervention for alcohol moderation for problem drinkers. Psychol Addict Behav. 2015;29(1):129–35. PubMedPubMedCentralCrossRef Wiprovnick AE, Kuerbis AN, Morgenstern J. The effects of therapeutic bond within a brief intervention for alcohol moderation for problem drinkers. Psychol Addict Behav. 2015;29(1):129–35. PubMedPubMedCentralCrossRef
35.
go back to reference Freyer-Adam J, Baumann S, Schnuerer I, Haberecht K, Bischof G, John U, et al. Does stage tailoring matter in brief alcohol interventions for job-seekers? A randomized controlled trial. Addiction. 2014;109:1845. PubMedCrossRef Freyer-Adam J, Baumann S, Schnuerer I, Haberecht K, Bischof G, John U, et al. Does stage tailoring matter in brief alcohol interventions for job-seekers? A randomized controlled trial. Addiction. 2014;109:1845. PubMedCrossRef
36.
go back to reference Kirkman JJL, Leo B, Moore JC. Alcohol consumption reduction among a web-based supportive community using the hello sunday morning blog platform: observational study. J Med Internet Res. 2018;20(5):e196. PubMedPubMedCentralCrossRef Kirkman JJL, Leo B, Moore JC. Alcohol consumption reduction among a web-based supportive community using the hello sunday morning blog platform: observational study. J Med Internet Res. 2018;20(5):e196. PubMedPubMedCentralCrossRef
37.
go back to reference Kiluk BD, Devore KA, Buck MB, Nich C, Frankforter TL, LaPaglia DM, et al. Randomized trial of computerized cognitive behavioral therapy for alcohol use disorders: efficacy as a virtual stand-alone and treatment add-on compared with standard outpatient treatment. Alcohol Clin Exp Res. 2016;40(9):1991–2000. PubMedPubMedCentralCrossRef Kiluk BD, Devore KA, Buck MB, Nich C, Frankforter TL, LaPaglia DM, et al. Randomized trial of computerized cognitive behavioral therapy for alcohol use disorders: efficacy as a virtual stand-alone and treatment add-on compared with standard outpatient treatment. Alcohol Clin Exp Res. 2016;40(9):1991–2000. PubMedPubMedCentralCrossRef
38.
go back to reference Nielsen AS, Nielsen B. Improving outpatient alcohol treatment systems: integrating focus on motivation and actuarial matching. Alcohol Treat Q. 2018;36(3):373–86. CrossRef Nielsen AS, Nielsen B. Improving outpatient alcohol treatment systems: integrating focus on motivation and actuarial matching. Alcohol Treat Q. 2018;36(3):373–86. CrossRef
39.
go back to reference Team UR. Effectiveness of treatment for alcohol problems: findings of the randomised UK alcohol treatment trial (UKATT). BMJ. 2005;331(7516):541. CrossRef Team UR. Effectiveness of treatment for alcohol problems: findings of the randomised UK alcohol treatment trial (UKATT). BMJ. 2005;331(7516):541. CrossRef
40.
go back to reference Kavanagh D, Connolly JM. Mailed treatment to augment primary care for alcohol disorders: a randomised controlled trial. Drug Alcohol Rev. 2009;28(1):73–80. PubMedCrossRef Kavanagh D, Connolly JM. Mailed treatment to augment primary care for alcohol disorders: a randomised controlled trial. Drug Alcohol Rev. 2009;28(1):73–80. PubMedCrossRef
41.
go back to reference Khan NS, Norman IJ, Dhital R, McCrone P, Milligan P, Whittlesea CM. Alcohol brief intervention in community pharmacies: a feasibility study of outcomes and customer experiences. Int J Clin Pharm. 2013;35(6):1178–87. PubMedCrossRef Khan NS, Norman IJ, Dhital R, McCrone P, Milligan P, Whittlesea CM. Alcohol brief intervention in community pharmacies: a feasibility study of outcomes and customer experiences. Int J Clin Pharm. 2013;35(6):1178–87. PubMedCrossRef
42.
go back to reference Toft U, Pisinger C, Aadahl M, Lau C, Linneberg A, Ladelund S, et al. The impact of a population-based multi-factorial lifestyle intervention on alcohol intake: the Inter99 study. Prev Med. 2009;49(2–3):115–21. PubMedCrossRef Toft U, Pisinger C, Aadahl M, Lau C, Linneberg A, Ladelund S, et al. The impact of a population-based multi-factorial lifestyle intervention on alcohol intake: the Inter99 study. Prev Med. 2009;49(2–3):115–21. PubMedCrossRef
43.
go back to reference Kingree JB, Thompson M. Participation in Alcoholics Anonymous and post-treatment abstinence from alcohol and other drugs. Addict Behav. 2011;36(8):882–5. PubMedCrossRef Kingree JB, Thompson M. Participation in Alcoholics Anonymous and post-treatment abstinence from alcohol and other drugs. Addict Behav. 2011;36(8):882–5. PubMedCrossRef
44.
go back to reference Orford J, Hodgson R, Copello A, John B, Smith M, Black R, et al. The clients’ perspective on change during treatment for an alcohol problem: qualitative analysis of follow-up interviews in the UK Alcohol Treatment Trial. Addiction. 2006;101(1):60–8. PubMedCrossRef Orford J, Hodgson R, Copello A, John B, Smith M, Black R, et al. The clients’ perspective on change during treatment for an alcohol problem: qualitative analysis of follow-up interviews in the UK Alcohol Treatment Trial. Addiction. 2006;101(1):60–8. PubMedCrossRef
45.
go back to reference Orford J, Hodgson R, Copello A, Wilton S, Slegg G. To what factors do clients attribute change? Content analysis of follow-up interviews with clients of the UK Alcohol Treatment Trial. J Subst Abuse Treat. 2009;36(1):49–58. PubMedCrossRef Orford J, Hodgson R, Copello A, Wilton S, Slegg G. To what factors do clients attribute change? Content analysis of follow-up interviews with clients of the UK Alcohol Treatment Trial. J Subst Abuse Treat. 2009;36(1):49–58. PubMedCrossRef
46.
go back to reference Baumann S, Toft U, Aadahl M, Jørgensen T, Pisinger C. The long-term effect of a population-based life-style intervention on smoking and alcohol consumption. The Inter99 Study—A randomized controlled trial. Addiction. 2015;110(11):1853–60. PubMedCrossRef Baumann S, Toft U, Aadahl M, Jørgensen T, Pisinger C. The long-term effect of a population-based life-style intervention on smoking and alcohol consumption. The Inter99 Study—A randomized controlled trial. Addiction. 2015;110(11):1853–60. PubMedCrossRef
47.
go back to reference Andréasson S, Hansagi H, Österlund B. Short-term treatment for alcohol-related problems: four-session guided self-change versus one session of advice—A randomized, controlled trial. Alcohol. 2002;28(1):57–62. PubMedCrossRef Andréasson S, Hansagi H, Österlund B. Short-term treatment for alcohol-related problems: four-session guided self-change versus one session of advice—A randomized, controlled trial. Alcohol. 2002;28(1):57–62. PubMedCrossRef
48.
go back to reference Brown R, Saunders L, Bobula J, Mundt M, Koch P. Randomized-controlled trial of a telephone and mail intervention for alcohol use disorders: three-month drinking outcomes. Alcohol Clin Exp Res. 2007;31:1372–9. PubMedCrossRef Brown R, Saunders L, Bobula J, Mundt M, Koch P. Randomized-controlled trial of a telephone and mail intervention for alcohol use disorders: three-month drinking outcomes. Alcohol Clin Exp Res. 2007;31:1372–9. PubMedCrossRef
49.
go back to reference Augsburger M, Kaal E, Ülesoo T, Wenger A, Blankers M, Haug S, et al. Effects of a minimal-guided on-line intervention for alcohol misuse in Estonia: A randomized controlled trial. Addiction. 2022;117:108–17. PubMedCrossRef Augsburger M, Kaal E, Ülesoo T, Wenger A, Blankers M, Haug S, et al. Effects of a minimal-guided on-line intervention for alcohol misuse in Estonia: A randomized controlled trial. Addiction. 2022;117:108–17. PubMedCrossRef
50.
go back to reference Moody LN, Tegge AN, Poe LM, Koffarnus MN, Bickel WK. To drink or to drink less? Distinguishing between effects of implementation intentions on decisions to drink and how much to drink in treatment-seeking individuals with alcohol use disorder. Addict Behav. 2018;83:64–71. PubMedCrossRef Moody LN, Tegge AN, Poe LM, Koffarnus MN, Bickel WK. To drink or to drink less? Distinguishing between effects of implementation intentions on decisions to drink and how much to drink in treatment-seeking individuals with alcohol use disorder. Addict Behav. 2018;83:64–71. PubMedCrossRef
51.
go back to reference Connors G, Maisto S, Schlauch R, Dearing R, Prince M, Duerr M. Therapeutic alliances predict session by session drinking behavior in the treatment of alcohol use disorders. J Consult Clin Psychol. 2016;84:972–82. PubMedPubMedCentralCrossRef Connors G, Maisto S, Schlauch R, Dearing R, Prince M, Duerr M. Therapeutic alliances predict session by session drinking behavior in the treatment of alcohol use disorders. J Consult Clin Psychol. 2016;84:972–82. PubMedPubMedCentralCrossRef
52.
go back to reference Ilgen MA, McKellar J, Moos R, Finney JW. Therapeutic alliance and the relationship between motivation and treatment outcomes in patients with alcohol use disorder. J Subst Abuse Treat. 2006;31(2):157–62. PubMedCrossRef Ilgen MA, McKellar J, Moos R, Finney JW. Therapeutic alliance and the relationship between motivation and treatment outcomes in patients with alcohol use disorder. J Subst Abuse Treat. 2006;31(2):157–62. PubMedCrossRef
53.
go back to reference Karno MP, Beutler LE, Harwood TM. Interactions between psychotherapy procedures and patient attributes that predict alcohol treatment effectiveness: a preliminary report. Addict Behav. 2002;27(5):779–97. PubMedCrossRef Karno MP, Beutler LE, Harwood TM. Interactions between psychotherapy procedures and patient attributes that predict alcohol treatment effectiveness: a preliminary report. Addict Behav. 2002;27(5):779–97. PubMedCrossRef
54.
go back to reference Richardson D, Adamson S, Deering D. The role of therapeutic alliance in treatment for people with mild to moderate alcohol dependence. Int J Ment Health Addict. 2011;10:597–606. CrossRef Richardson D, Adamson S, Deering D. The role of therapeutic alliance in treatment for people with mild to moderate alcohol dependence. Int J Ment Health Addict. 2011;10:597–606. CrossRef
55.
go back to reference Walitzer KS, Dermen KH. Alcohol-focused spouse involvement and behavioral couples therapy: evaluation of enhancements to drinking reduction treatment for male problem drinkers. J Consult Clin Psychol. 2004;72(6):944–55. PubMedCrossRef Walitzer KS, Dermen KH. Alcohol-focused spouse involvement and behavioral couples therapy: evaluation of enhancements to drinking reduction treatment for male problem drinkers. J Consult Clin Psychol. 2004;72(6):944–55. PubMedCrossRef
56.
go back to reference Best D, Hall K, Guthrie A, Abbatangelo M, Hunter B, Lubman D. Development and implementation of a structured intervention for alcohol use disorders for telephone Helpline services. Alcohol Treat Q. 2015;33(1):118–31. CrossRef Best D, Hall K, Guthrie A, Abbatangelo M, Hunter B, Lubman D. Development and implementation of a structured intervention for alcohol use disorders for telephone Helpline services. Alcohol Treat Q. 2015;33(1):118–31. CrossRef
57.
go back to reference Blankers M, Koeter MW, Schippers GM. Internet therapy versus internet self-help versus no treatment for problematic alcohol use: A randomized controlled trial. J Consult Clin Psychol. 2011;79(3):330–41. PubMedCrossRef Blankers M, Koeter MW, Schippers GM. Internet therapy versus internet self-help versus no treatment for problematic alcohol use: A randomized controlled trial. J Consult Clin Psychol. 2011;79(3):330–41. PubMedCrossRef
58.
go back to reference Bischof G, Grothues JM, Reinhardt S, Meyer C, John U, Rumpf HJ. Evaluation of a telephone-based stepped care intervention for alcohol-related disorders: A randomized controlled trial. Drug Alcohol Depend. 2008;93(3):244–51. PubMedCrossRef Bischof G, Grothues JM, Reinhardt S, Meyer C, John U, Rumpf HJ. Evaluation of a telephone-based stepped care intervention for alcohol-related disorders: A randomized controlled trial. Drug Alcohol Depend. 2008;93(3):244–51. PubMedCrossRef
59.
go back to reference Clifford PR, Maisto SA, Davis CM. Alcohol treatment research assessment exposure subject reactivity effects: part I. Alcohol use and related consequences. J Stud Alcohol Drugs. 2007;68(4):519–28. PubMedCrossRef Clifford PR, Maisto SA, Davis CM. Alcohol treatment research assessment exposure subject reactivity effects: part I. Alcohol use and related consequences. J Stud Alcohol Drugs. 2007;68(4):519–28. PubMedCrossRef
60.
go back to reference Doyle M, Carr A, Rowen S, Galvin P, Lyons S, Cooney G. Family–oriented treatment for people with alcohol problems in Ireland: a comparison of the effectiveness of residential and community–based programmes. J Fam Ther. 2003;25(1):15–40. CrossRef Doyle M, Carr A, Rowen S, Galvin P, Lyons S, Cooney G. Family–oriented treatment for people with alcohol problems in Ireland: a comparison of the effectiveness of residential and community–based programmes. J Fam Ther. 2003;25(1):15–40. CrossRef
61.
go back to reference McCrady BS, Epstein EE, Cook S, Jensen N, Hildebrandt T. A randomized trial of individual and couple behavioral alcohol treatment for women. J Consult Clin Psychol. 2009;77(2):243–56. PubMedPubMedCentralCrossRef McCrady BS, Epstein EE, Cook S, Jensen N, Hildebrandt T. A randomized trial of individual and couple behavioral alcohol treatment for women. J Consult Clin Psychol. 2009;77(2):243–56. PubMedPubMedCentralCrossRef
62.
go back to reference Vedel E, Emmelkamp PM, Schippers GM. Individual cognitive-behavioral therapy and behavioral couples therapy in alcohol use disorder: a comparative evaluation in community-based addiction treatment centers. Psychother Psychosom. 2008;77(5):280–8. PubMedCrossRef Vedel E, Emmelkamp PM, Schippers GM. Individual cognitive-behavioral therapy and behavioral couples therapy in alcohol use disorder: a comparative evaluation in community-based addiction treatment centers. Psychother Psychosom. 2008;77(5):280–8. PubMedCrossRef
63.
go back to reference McCrady BS, Hayaki J, Epstein EE, Hirsch LS. Testing hypothesized predictors of change in conjoint behavioral alcoholism treatment for men. Alcohol Clin Exp Res. 2002;26(4):463–70. PubMedCrossRef McCrady BS, Hayaki J, Epstein EE, Hirsch LS. Testing hypothesized predictors of change in conjoint behavioral alcoholism treatment for men. Alcohol Clin Exp Res. 2002;26(4):463–70. PubMedCrossRef
64.
go back to reference Rentscher KE, Soriano EC, Rohrbaugh MJ, Shoham V, Mehl MR. Partner pronoun use, communal coping, and abstinence during couple-focused intervention for problematic alcohol use. Fam Process. 2017;56(2):348–63. PubMedCrossRef Rentscher KE, Soriano EC, Rohrbaugh MJ, Shoham V, Mehl MR. Partner pronoun use, communal coping, and abstinence during couple-focused intervention for problematic alcohol use. Fam Process. 2017;56(2):348–63. PubMedCrossRef
65.
go back to reference Schumm JA, O’Farrell TJ, Kahler CW, Murphy MM, Muchowski P. A randomized clinical trial of behavioral couples therapy versus individually based treatment for women with alcohol dependence. J Consult Clin Psychol. 2014;82(6):993–1004. PubMedPubMedCentralCrossRef Schumm JA, O’Farrell TJ, Kahler CW, Murphy MM, Muchowski P. A randomized clinical trial of behavioral couples therapy versus individually based treatment for women with alcohol dependence. J Consult Clin Psychol. 2014;82(6):993–1004. PubMedPubMedCentralCrossRef
66.
go back to reference Bamford Z, Booth PG, McGuire J, Salmon P. Treatment outcome following day care for alcohol dependency: the effects of reducing programme length. Health Soc Care Community. 2003;11(5):440–5. PubMedCrossRef Bamford Z, Booth PG, McGuire J, Salmon P. Treatment outcome following day care for alcohol dependency: the effects of reducing programme length. Health Soc Care Community. 2003;11(5):440–5. PubMedCrossRef
67.
go back to reference Gómez-Recasens M, Alfaro-Barrio S, Tarro L, Llauradó E, Solà R. A workplace intervention to reduce alcohol and drug consumption: a nonrandomized single-group study. BMC Public Health. 2018;18(1):1281. PubMedPubMedCentralCrossRef Gómez-Recasens M, Alfaro-Barrio S, Tarro L, Llauradó E, Solà R. A workplace intervention to reduce alcohol and drug consumption: a nonrandomized single-group study. BMC Public Health. 2018;18(1):1281. PubMedPubMedCentralCrossRef
68.
go back to reference Hagger MS, Lonsdale A, Chatzisarantis NL. Effectiveness of a brief intervention using mental simulations in reducing alcohol consumption in corporate employees. Psychol Health Med. 2011;16(4):375–92. PubMedCrossRef Hagger MS, Lonsdale A, Chatzisarantis NL. Effectiveness of a brief intervention using mental simulations in reducing alcohol consumption in corporate employees. Psychol Health Med. 2011;16(4):375–92. PubMedCrossRef
69.
go back to reference Reynolds GS, Bennett JB. A cluster randomized trial of alcohol prevention in small businesses: a cascade model of help seeking and risk reduction. Am J Health Promot. 2015;29(3):182–91. PubMedCrossRef Reynolds GS, Bennett JB. A cluster randomized trial of alcohol prevention in small businesses: a cascade model of help seeking and risk reduction. Am J Health Promot. 2015;29(3):182–91. PubMedCrossRef
70.
go back to reference Baumann S, Gaertner B, Haberecht K, Bischof G, John U, Freyer-Adam J. Who benefits from computer-based brief alcohol intervention? Day-to-day drinking patterns as a moderator of intervention efficacy. Drug Alcohol Depend. 2017;175:119–26. PubMedCrossRef Baumann S, Gaertner B, Haberecht K, Bischof G, John U, Freyer-Adam J. Who benefits from computer-based brief alcohol intervention? Day-to-day drinking patterns as a moderator of intervention efficacy. Drug Alcohol Depend. 2017;175:119–26. PubMedCrossRef
71.
go back to reference Cunningham JA, Wild TC, Cordingley J, Mierlo T van, Humphreys K. A randomized controlled trial of an internet-based intervention for alcohol abusers. Addiction. 2009;104(12):2023–32. PubMedPubMedCentralCrossRef Cunningham JA, Wild TC, Cordingley J, Mierlo T van, Humphreys K. A randomized controlled trial of an internet-based intervention for alcohol abusers. Addiction. 2009;104(12):2023–32. PubMedPubMedCentralCrossRef
72.
go back to reference Cunningham JA, Murphy M, Hendershot CS. Treatment dismantling pilot study to identify the active ingredients in personalized feedback interventions for hazardous alcohol use: randomized controlled trial. Addict Sci Clin Pract. 2014;10(1):1. PubMedPubMedCentralCrossRef Cunningham JA, Murphy M, Hendershot CS. Treatment dismantling pilot study to identify the active ingredients in personalized feedback interventions for hazardous alcohol use: randomized controlled trial. Addict Sci Clin Pract. 2014;10(1):1. PubMedPubMedCentralCrossRef
73.
go back to reference Gonzalez VM, Dulin PL. Comparison of a smartphone app for alcohol use disorders with an Internet-based intervention plus bibliotherapy: a pilot study. J Consult Clin Psychol. 2015;83(2):335–45. PubMedPubMedCentralCrossRef Gonzalez VM, Dulin PL. Comparison of a smartphone app for alcohol use disorders with an Internet-based intervention plus bibliotherapy: a pilot study. J Consult Clin Psychol. 2015;83(2):335–45. PubMedPubMedCentralCrossRef
74.
go back to reference Guillemont J, Cogordan C, Nalpas B, Nguyen-Thanh V, Richard JB, Arwidson P. Effectiveness of a web-based intervention to reduce alcohol consumption among French hazardous drinkers: a randomized controlled trial. Health Educ Res. 2017;32(4):332–42. PubMedCrossRef Guillemont J, Cogordan C, Nalpas B, Nguyen-Thanh V, Richard JB, Arwidson P. Effectiveness of a web-based intervention to reduce alcohol consumption among French hazardous drinkers: a randomized controlled trial. Health Educ Res. 2017;32(4):332–42. PubMedCrossRef
75.
go back to reference Van Lettow B, Vries H de, Burdorf A, Boon B, Empelen P van. Drinker prototype alteration and cue reminders as strategies in a tailored web-based intervention reducing adults’ alcohol consumption: randomized controlled trial. J Med Internet Res. 2015;17(2):e35. PubMedPubMedCentralCrossRef Van Lettow B, Vries H de, Burdorf A, Boon B, Empelen P van. Drinker prototype alteration and cue reminders as strategies in a tailored web-based intervention reducing adults’ alcohol consumption: randomized controlled trial. J Med Internet Res. 2015;17(2):e35. PubMedPubMedCentralCrossRef
76.
go back to reference Zill J, Christalle E, Meyer B, Härter M, Dirmaier J. The effectiveness of an Internet intervention aimed at reducing alcohol consumption in adults. Dtsch Arztebl Int. 2019;116(8):127-33. PubMedPubMedCentral Zill J, Christalle E, Meyer B, Härter M, Dirmaier J. The effectiveness of an Internet intervention aimed at reducing alcohol consumption in adults. Dtsch Arztebl Int. 2019;116(8):127-33. PubMedPubMedCentral
77.
go back to reference Connors GJ, Walitzer KS, Prince MA, Kubiak A. Secondary prevention of alcohol problems in rural areas using a bibliotherapy-based approach. Rural Ment Health. 2017;41(2):162–73. PubMedPubMedCentralCrossRef Connors GJ, Walitzer KS, Prince MA, Kubiak A. Secondary prevention of alcohol problems in rural areas using a bibliotherapy-based approach. Rural Ment Health. 2017;41(2):162–73. PubMedPubMedCentralCrossRef
78.
go back to reference Dulin PL, Gonzalez VM, Campbell K. Results of a pilot test of a self-administered smartphone-based treatment system for alcohol use disorders: usability and early outcomes. Subst Abus. 2014;35(2):168–75. PubMedPubMedCentralCrossRef Dulin PL, Gonzalez VM, Campbell K. Results of a pilot test of a self-administered smartphone-based treatment system for alcohol use disorders: usability and early outcomes. Subst Abus. 2014;35(2):168–75. PubMedPubMedCentralCrossRef
79.
go back to reference Giroux D, Bacon S, King DK, Dulin P, Gonzalez V. Examining perceptions of a smartphone-based intervention system for alcohol use disorders. Telemed J E Health. 2014;20(10):923–9. PubMedPubMedCentralCrossRef Giroux D, Bacon S, King DK, Dulin P, Gonzalez V. Examining perceptions of a smartphone-based intervention system for alcohol use disorders. Telemed J E Health. 2014;20(10):923–9. PubMedPubMedCentralCrossRef
80.
go back to reference Tait RJ, Paz Castro R, Kirkman JJL, Moore JC, Schaub MP. A digital intervention addressing alcohol use problems (the “Daybreak” program): quasi-experimental randomized controlled trial. J Med Internet Res. 2019;21(9):e14967. PubMedPubMedCentralCrossRef Tait RJ, Paz Castro R, Kirkman JJL, Moore JC, Schaub MP. A digital intervention addressing alcohol use problems (the “Daybreak” program): quasi-experimental randomized controlled trial. J Med Internet Res. 2019;21(9):e14967. PubMedPubMedCentralCrossRef
81.
go back to reference Cunningham JA, Sdao-Jarvie K, Koski-Jännes A, Breslin FC. Using self-help materials to motivate change at assessment for alcohol treatment. J Subst Abuse Treat. 2001;20(4):301–4. PubMedCrossRef Cunningham JA, Sdao-Jarvie K, Koski-Jännes A, Breslin FC. Using self-help materials to motivate change at assessment for alcohol treatment. J Subst Abuse Treat. 2001;20(4):301–4. PubMedCrossRef
82.
go back to reference Black N, Loomes M, Juraskova I, Johnston I. Engagement in a novel Internet intervention for alcohol reduction: a qualitative study of user motivations and experiences. Cyberpsychol Behav Soc Netw. 2020;23:225–33. PubMedCrossRef Black N, Loomes M, Juraskova I, Johnston I. Engagement in a novel Internet intervention for alcohol reduction: a qualitative study of user motivations and experiences. Cyberpsychol Behav Soc Netw. 2020;23:225–33. PubMedCrossRef
83.
go back to reference Haug NA, Morimoto EE, Lembke A. Online mutual-help intervention for reducing heavy alcohol use. J Addict Dis. 2020l;38:241–9. PubMedCrossRef Haug NA, Morimoto EE, Lembke A. Online mutual-help intervention for reducing heavy alcohol use. J Addict Dis. 2020l;38:241–9. PubMedCrossRef
84.
go back to reference Bagnardi V, Sorini E, Disalvatore D, Assi V, Corrao G, De Stefani R. ‘Alcohol, Less is Better’ project: outcomes of an Italian community-based prevention programme on reducing per-capita alcohol consumption. Addiction. 2011;106(1):102–10. PubMedCrossRef Bagnardi V, Sorini E, Disalvatore D, Assi V, Corrao G, De Stefani R. ‘Alcohol, Less is Better’ project: outcomes of an Italian community-based prevention programme on reducing per-capita alcohol consumption. Addiction. 2011;106(1):102–10. PubMedCrossRef
85.
go back to reference Postel MG, Huurne ED ter, Haan HA de, Palen J van der, Jong CA de. A 9‑month follow-up of a 3-month web-based alcohol treatment program using intensive asynchronous therapeutic support. Am J Drug Alcohol Abuse. 2015;41(4):309–16. PubMedCrossRef Postel MG, Huurne ED ter, Haan HA de, Palen J van der, Jong CA de. A 9‑month follow-up of a 3-month web-based alcohol treatment program using intensive asynchronous therapeutic support. Am J Drug Alcohol Abuse. 2015;41(4):309–16. PubMedCrossRef
86.
go back to reference White A, Kavanagh D, Stallman H, Klein B, Kay-Lambkin F, Proudfoot J, et al. Online alcohol interventions: a systematic review. J Med Internet Res. 2010;12(5):e62. PubMedPubMedCentralCrossRef White A, Kavanagh D, Stallman H, Klein B, Kay-Lambkin F, Proudfoot J, et al. Online alcohol interventions: a systematic review. J Med Internet Res. 2010;12(5):e62. PubMedPubMedCentralCrossRef
87.
go back to reference Riper H, Straten A van, Keuken M, Smit F, Schippers G, Cuijpers P. Curbing problem drinking with personalized-feedback interventions: a meta-analysis. Am J Prev Med. 2009;36(3):247–55. PubMedCrossRef Riper H, Straten A van, Keuken M, Smit F, Schippers G, Cuijpers P. Curbing problem drinking with personalized-feedback interventions: a meta-analysis. Am J Prev Med. 2009;36(3):247–55. PubMedCrossRef
88.
go back to reference Nygaard P. Intervention in social networks: a new method in the prevention of alcohol-related problems. Addict Res Theory. 2001;9(3):221–37. CrossRef Nygaard P. Intervention in social networks: a new method in the prevention of alcohol-related problems. Addict Res Theory. 2001;9(3):221–37. CrossRef
89.
go back to reference McCrady BS. To have but one true friend: implications for practice of research on alcohol use disorders and social network. Psychol Addict Behav. 2004;18(2):113–21. PubMedCrossRef McCrady BS. To have but one true friend: implications for practice of research on alcohol use disorders and social network. Psychol Addict Behav. 2004;18(2):113–21. PubMedCrossRef
90.
go back to reference Witkiewitz K, Marlatt GA. Relapse prevention for alcohol and drug problems: that was Zen, this is Tao. Am Psychol. 2004;59(4):224–35. PubMedCrossRef Witkiewitz K, Marlatt GA. Relapse prevention for alcohol and drug problems: that was Zen, this is Tao. Am Psychol. 2004;59(4):224–35. PubMedCrossRef
91.
go back to reference Robinson CSH, Fokas K, Witkiewitz K. Relationship between empathic processing and drinking behavior in project MATCH. Addict Behav. 2018;77:180–6. PubMedCrossRef Robinson CSH, Fokas K, Witkiewitz K. Relationship between empathic processing and drinking behavior in project MATCH. Addict Behav. 2018;77:180–6. PubMedCrossRef
92.
go back to reference Pinquart M, Sorensen S. Influences on loneliness in older adults: a meta-analysis. Basic Appl Soc Psych. 2001;23(4):245–66. CrossRef Pinquart M, Sorensen S. Influences on loneliness in older adults: a meta-analysis. Basic Appl Soc Psych. 2001;23(4):245–66. CrossRef
93.
go back to reference Canham SL, Mauro PM, Kaufmann CN. Alcohol consumption and loneliness in mid- and late-life. Drug Alcohol Depend. 2015;146:e238. CrossRef Canham SL, Mauro PM, Kaufmann CN. Alcohol consumption and loneliness in mid- and late-life. Drug Alcohol Depend. 2015;146:e238. CrossRef
94.
go back to reference Purser GL. The combined effect of functional independence, loneliness, and social engagement on older adult drinking levels. J Soc Work Pract Addict. 2020;20:311–24. CrossRef Purser GL. The combined effect of functional independence, loneliness, and social engagement on older adult drinking levels. J Soc Work Pract Addict. 2020;20:311–24. CrossRef
95.
go back to reference Csillik A, Osin E, Meyer T. Comparative evaluation of motivational interviewing components in alcohol treatment. J Contemp Psychother. 2022;52:55–65. CrossRef Csillik A, Osin E, Meyer T. Comparative evaluation of motivational interviewing components in alcohol treatment. J Contemp Psychother. 2022;52:55–65. CrossRef
96.
go back to reference Mowbray O, Krentzman AR, Bradley JC, Cranford JA, Robinson EA, Grogan-Kaylor A. The effect of drinking goals at treatment entry on longitudinal alcohol use patterns among adults with alcohol dependence. Drug Alcohol Depend. 2013;132(1–2):182–8. PubMedPubMedCentralCrossRef Mowbray O, Krentzman AR, Bradley JC, Cranford JA, Robinson EA, Grogan-Kaylor A. The effect of drinking goals at treatment entry on longitudinal alcohol use patterns among adults with alcohol dependence. Drug Alcohol Depend. 2013;132(1–2):182–8. PubMedPubMedCentralCrossRef
97.
go back to reference Brown TG, Dongier M, Latimer E, Legault L, Seraganian P, Kokin M, et al. Group-delivered brief intervention versus standard care for mixed alcohol/other drug problems. Alcohol Treat Q. 2007;24(4):23–40. CrossRef Brown TG, Dongier M, Latimer E, Legault L, Seraganian P, Kokin M, et al. Group-delivered brief intervention versus standard care for mixed alcohol/other drug problems. Alcohol Treat Q. 2007;24(4):23–40. CrossRef
98.
go back to reference Koffarnus MN, Bickel WK, Kablinger AS. Remote alcohol monitoring to facilitate incentive-based treatment for alcohol use disorder: a randomized trial. Alcohol Clin Exp Res. 2018;42(12):2423–31. PubMedPubMedCentralCrossRef Koffarnus MN, Bickel WK, Kablinger AS. Remote alcohol monitoring to facilitate incentive-based treatment for alcohol use disorder: a randomized trial. Alcohol Clin Exp Res. 2018;42(12):2423–31. PubMedPubMedCentralCrossRef
99.
go back to reference Lockwood N, Visser R de, Larsen J. “Have a little less, feel a lot better”: Mixed-Method evaluation of an alcohol intervention. Addict Behav Rep. 2020;12:100306. PubMedPubMedCentral Lockwood N, Visser R de, Larsen J. “Have a little less, feel a lot better”: Mixed-Method evaluation of an alcohol intervention. Addict Behav Rep. 2020;12:100306. PubMedPubMedCentral
Metagegevens
Titel
Werkzame elementen van alcoholinterventies om (problematisch) alcoholgebruik bij 55-plussers te voorkomen en te verminderen: een systematische review
Auteurs
Jogé Boumans
Fieke A. E. van den Bulck
Rob H. L. M. Bovens
Guus Dekker
Jurre M. van der Mast
Hans B. Dupont
Dike van de Mheen
Andrea D. Rozema
Publicatiedatum
14-06-2023
Uitgeverij
Bohn Stafleu van Loghum
Gepubliceerd in
TSG - Tijdschrift voor gezondheidswetenschappen / Uitgave 3/2023
Print ISSN: 1388-7491
Elektronisch ISSN: 1876-8776
DOI
https://doi.org/10.1007/s12508-023-00388-9

Andere artikelen Uitgave 3/2023

TSG - Tijdschrift voor gezondheidswetenschappen 3/2023 Naar de uitgave