Skip to main content
main-content
Top

Over dit boek

Door maatschappelijke veranderingen kent Nederland een steeds groter aantal thuiswonende kwetsbare ouderen, die een verhoogd risico hebben op bijvoorbeeld ziekenhuisopname en overlijden. Het opsporen, herkennen, behandelen of ondersteunen van kwetsbare ouderen blijkt moeilijk. Het boek Werken met thuiswonende kwetsbare ouderen geeft inzicht in de complexiteit omtrent de herkenning en behandeling van deze doelgroep. Daarnaast worden veel gebruikte definities van kwetsbaarheid in kaart gebracht, alsook de veelheid aan meetinstrumenten, projecten en interventies die in het verleden zijn ingezet.

Aan de hand van praktijkvoorbeelden - meestal uitgevoerd in het kader van het Nationaal Programma Ouderenzorg - aangevuld met theoretische inzichten en wetenschappelijke onderbouwing, wordt inzicht gegeven in deze complexe onderwerpen. De diversiteit aan programma’s en interventies voor kwetsbare ouderen wordt op een rij gezet. Vervolgens wordt de effectiviteit van interventies besproken en waar mogelijk, de rode draad uit de bevindingen gehaald. Als laatste komen kwetsbare ouderen zelf aan het woord om het contrast van hun perceptie met die van professionals aan te geven.

Eva van der Ploeg en Robbert Gobbens zijn beiden gepromoveerd op het onderwerp ‘Kwetsbare ouderen’. Met dit boek beogen zij dit complexe werkveld meer inzichtelijk te maken voor professionals die in hun dagelijkse praktijk met ouderen werken en voor HBO-studenten Zorg en Welzijn.

Inhoudsopgave

Voorwerk

Hoe onderscheidt kwetsbaarheid zich van andere begrippen?

Voorwerk

1. Polyfarmacie en multimorbiditeit (praktijk)

Kwetsbaarheid, multimorbiditeit, comorbiditeit en polyfarmacie zijn verschillende begrippen. Er bestaat echter een overlap tussen deze gezondheidsaspecten. Zo spelen leeftijd en medicatie binnen alle begrippen een rol. Aan de hand van een casus over een alleenstaande, kwetsbare mevrouw, die ten gevolge van verkeerd medicatiegebruik ten val kwam en niet terugkeerde naar haar eigen huis, worden polyfarmacie en multimorbiditeit bekeken. Jaren geleden was de situatie van deze mevrouw als voldongen feit geaccepteerd, immers ‘ouderdom komt met gebreken’. Sinds enkele jaren is er echter een paradigmashift gaande: niet meer verzorgen, maar ervoor zorgen dat mensen voor zichzelf zorgen. Dit vraagt om een doordacht preventiebeleid, het begeleiden van zelfmanagement van kwetsbare ouderen, het tijdig herkennen van signalen die kunnen duiden op naderende problemen, bij voorkeur door de oudere zelf, zodat door vroegtijdig ingrijpen erger voorkomen kan worden. De steeds groter wordende groep kwetsbare ouderen in Nederland lijkt gebaat bij een dergelijk aanpak.
Carolien Sino

2. Definities van kwetsbaarheid (theorie)

Het begrip kwetsbare oudere is relatief nieuw, maar is de laatste twee decennia steeds meer ingeburgerd geraakt bij hulpverleners, beleidsmakers, cliëntenorganisaties, verzekeraars en andere betrokkenen. Door verschillende perspectieven op kwetsbaarheid is nog altijd discussie gaande over de aard en definitie van dit begrip. Men is het er wel over eens dat kwetsbare ouderen een vergroot risico lopen op negatieve gezondheidsuitkomsten, zoals functiebeperkingen, opname in een ziekenhuis of zorginstelling en zelfs overlijden. Voortvloeiend uit de discussie over de aard en definitie zijn er verschillende meetinstrumenten ontwikkeld om deze groep ouderen in kaart te brengen. Dit leidt tot grote variatie in prevalentieschattingen. Deze variatie kan van grote invloed zijn op de inzet van bijvoorbeeld zorgprofessionals en daarom is het belangrijk om onderzoek te (blijven) verrichten naar de definitie van kwetsbaarheid en het meten ervan.
Erik van Rossum, Linda Op het Veld

Hoe herken ik een kwetsbare oudere?

Voorwerk

3. Het gebruik van Easycare (praktijk)

Bij ouderen die kwetsbaar worden voor verdere verstoring van hun gezondheid, zelfredzaamheid, autonomie, regie en welbevinden, kan met het Easycare Instrument integraal zicht verkregen worden op de verschillende domeinen van somatisch, functioneel, maatschappelijk, psychisch en communicatief functioneren. Bij herhaalde afname helpt het instrument bij te houden welke verandering zich hierin voltrekt. Complexe zorg wordt dan overzichtelijker.
Rolinka Schim van der Loeff, Rene Melis, Marcel Olde Rikkert, Christa Hummelen, Anke Persoon, Marleen Lenkens

4. De ISCOPE-methode (praktijk)

Meerdere problemen of aandoeningen die elkaar onderling beïnvloeden, kunnen hun invloed op het functioneren van ouderen versterken. Hierbij speelt naast fysieke problemen de problematiek op het gebied van psychisch en sociaal functioneren een rol. Het is goed mogelijk om met de ISCOPE-methode in de huisartspraktijk een inventarisatie te doen van het voorkomen van complexe problematiek bij ouderen. Ouderen vullen zelfstandig of met ondersteuning een vragenlijst in en het oordeel van de huisarts wordt meegenomen. Een verschil in scores tussen het oordeel van de huisarts en de meetinstrumenten komt mogelijk doordat de huisarts andere informatie meeneemt in zijn/haar oordeel dan kan worden opgepikt met de gekozen meetinstrumenten. Het is bekend dat huisartsen onderling van elkaar verschillen. In hun oordeel over kwetsbaarheid nemen zij in gelijke mate informatie mee over fysieke gezondheid en psychisch functioneren, maar verschillen zij in het meenemen van informatie over sociale problematiek of dagelijks functioneren.
Jeanet Blom, Jacobijn Gussekloo

5. Het meten van kwetsbaarheid (theorie)

De manier waarop kwetsbaarheid in meetinstrumenten geoperationaliseerd wordt, is sterk afhankelijk van het onderliggende theoretische concept. Twee uitersten in denkwijze zijn de methoden die kwetsbaarheid benaderen als een medisch syndroom en benaderingen waarbij kwetsbaarheid gezien wordt als een risk factor approach, het idee van opeenstapeling van tekorten. Tussen deze twee uitersten zijn veel variaties mogelijk. Een groot gedeelte van de meetinstrumenten heeft enkele factoren geselecteerd die vanuit het gebruikte theoretische concept geacht worden het meest voorspellend te zijn voor kwetsbaarheid. In een tabel wordt een (niet uitputtend) overzicht gegeven van een aantal internationaal meest toegepaste meetinstrumenten op het gebied van kwetsbaarheid en meetinstrumenten die inzicht geven in de grote variatie ten aanzien van de inhoud en uitvoering van de verschillende metingen. Drie veel gebruikte methoden om kwetsbaarheid te meten, worden in meer detail besproken.
Nienke de Vries

Hoe behandel ik een kwetsbare oudere?

Voorwerk

6. Zorg uit Voorzorg (praktijk)

Zorg uit Voorzorg is gericht op het verminderen of voorkomen van beperkingen in activiteiten. Het is een van de interventies die in het kader van het Nationaal Programma Ouderenzorg werden uitgevoerd en met elkaar de stappen identificatie/selectie, assessment, opstellen plan, uitvoeren plan en monitoren gemeen hebben. Zorg uit Voorzorg wordt in dit hoofdstuk als exemplarisch voor comprehensive geriatric assessment interventies beschreven.
Silke Metzelthin, Ramon Daniëls

7. Zorgprogramma voor preventie en herstel (praktijk)

Om op een methodische wijze een oplossing te bieden voor de kenmerkende complexiteit en onvoorspelbaarheid van kwetsbare ouderen, is het Zorgprogramma voor Preventie en Herstel ontwikkeld. Van belang is te onderkennen waaruit deze complexiteit en onvoorspelbaarheid bestaan. Bij kwetsbare ouderen wordt dit bepaald door een samenspel van enerzijds multimorbiditeit en anderzijds multifunctieproblematiek op meerdere levensdomeinen tegelijkertijd (lichamelijk/psychisch/sociaal). Tevens is er sprake van toenemende afhankelijkheid van omgevingskenmerken, zoals beschikbaarheid van mantelzorg, uitgebreidheid van het sociale netwerk en huisvesting. In dit hoofdstuk wordt beschreven hoe het Zorgprogramma voor Preventie en Herstel in de praktijk werkte, wat de resultaten waren, wat minder goed ging in de onderzoekspraktijk en wat hiervan de mogelijke onderliggende oorzaken waren. Daarnaast wordt aandacht besteed aan een vervolgonderzoeksproject, het Transmurale Ouderenzorg Zeeland (TOZ)-project.
Ton Bakker

8. Interventies en effectiviteit (theorie)

In de toekomst moet voor een groeiend aantal thuiswonende ouderen kwalitatief goede zorg geleverd worden met minder financiële middelen. Op basis van het (inter)nationale wetenschappelijk bewijs kan geconcludeerd worden dat er op dit moment een gebrek is aan overtuigend effectieve interventies voor thuiswonende kwetsbare ouderen. In de toekomst zal vooral geïnvesteerd moeten worden in het bevorderen van zelfredzaamheid, samenwerking tussen zorg en welzijn, interprofessioneel samenwerken en een levensloopbestendige woon- en leefomgeving. Dit hoofdstuk start met een algemeen overzicht van interventies vanuit internationale wetenschappelijke literatuur en beschrijft eerstelijnsinterventies die recentelijk vanuit het Nationaal Programma Ouderenzorg (NPO) zijn uitgevoerd. Daarnaast wordt een overzicht gegeven van de stand van zaken rond effectiviteit van deze interventies en een indruk van recente ontwikkelingen in de zorg rond kwetsbare ouderen.
Silke Metzelthin, Ramon Daniëls

Wat willen ouderen?

Voorwerk

9. Ouderen aan het woord (praktijk en theorie)

Kwetsbaarheid is een manier van kijken naar ouderen door hulpverleners die de tekortkomingen in het fysieke en psychische functioneren belicht. De als kwetsbaar aangemerkte ouderen richten zich op andere doelen. Dit hoofdstuk is een verkenning van zaken die kwetsbare ouderen raken en bezighouden.
Cretien van Campen

Wat kan de omgeving betekenen voor een kwetsbare oudere?

Voorwerk

10. Vroegsignalering kwetsbare ouderen (praktijk)

Een consultatiebureau voor ouderen (CBO) werd omgezet naar een nieuwe werkwijze om integrale zorg en vroegsignalering van ziekte en aandoeningen te kunnen bieden aan ouderen. Zo ontstond de werkwijze van Vroegsignalering Kwetsbare Ouderen (VKO). Dit hoofdstuk gaat over de praktijk van het VKO-project. Om een inkijk te geven in de werkwijze van VKO wordt bij elke stap die binnen het VKO wordt doorlopen, een deel van een casus beschreven. De casus is fictief en op basis van ervaringen. Er wordt ingegaan op de samenwerking en rollen van de betrokken disciplines. Het wordt duidelijk op welke wijze ouderen geïncludeerd worden in het project. Vanuit de casus worden het perspectief van de ouderen, de eigen regie en het belang van participatie nader belicht. Tot slot wordt weergegeven wat de ervaringen in dit project zijn geweest, welke uitdagingen er nog zijn en wat zeker in stand moet blijven.
Annemarie Keij

11. Een wijkgerichte aanpak voor kwetsbare ouderen (praktijk)

Even Buurten is een transitie-experiment in het kader van het Nationaal Programma Ouderenzorg (NPO). Het experiment is een samenwerking tussen de gemeente Rotterdam (regievoerder), de Erasmus Universiteit Rotterdam, GENERO Netwerk Ouderenzorg Zuidwest-Nederland (Erasmus MC) en Hogeschool Rotterdam. De aanpak kenmerkt zich door het ‘opsporen’ van kwetsbare ouderen, het investeren in sociale netwerken en het verbinden van het zorg- en welzijnsaanbod. Een professionele wijkwerker, spil genaamd, heeft hierin een belangrijke rol. De informele oplossing staat steeds voorop. In dit hoofdstuk komt aan de orde wat Even Buurten is, en wat de relatie is met een integrale wijkaanpak. De werkwijze, de spil als wijkwerker, de rol van de betrokken partijen, en de resultaten komen aan bod. Het hoofdstuk sluit af met de mogelijkheden van (de lessen van) Even Buurten voor zorg- en dienstverlening voor kwetsbare ouderen in de thuissituatie.
Marleen Goumans

12. Samenwerking en afstemming in de zorg voor kwetsbare ouderen (theorie)

Het zorgstelsel heeft van oudsher een reactief karakter: er wordt pas actie ondernomen op het moment dat iemand klachten heeft. Daarnaast wordt binnen de zorg vaak nog in afzonderlijke domeinen (preventie, zorg, welzijn) gedacht. Het gevolg is dat zorg aan ouderen niet tijdig wordt aangeboden, het aanbod vaak versnipperd is en onvoldoende aansluit op de zorgvraag. De veronderstelling is dat kwetsbare ouderen baat hebben bij een meer proactief en integraal aanbod van zorg en ondersteuning. Mede vanuit deze gedachte is het Nederlandse zorgsysteem het laatste decennium sterk in beweging. Dit hoofdstuk beschrijft hoe de zorgomgeving van kwetsbare ouderen beter kan aansluiten bij hun zorg- en ondersteuningsbehoefte door een proactief en integraal aanbod, en de ontwikkeling van ziektespecifieke integrale benadering naar meer integrale benadering vanuit het belang van de populatie. Een aantal concrete aangrijpingspunten om zorg en ondersteuning van kwetsbare ouderen te verbeteren, wordt gegeven.
Hanneke Drewes, Simone de Bruin, Caroline Baan

Conclusies en aanbevelingen

Voorwerk

13. Samenvatting, conclusies en aanbevelingen

In dit boek ‘Werken met thuiswonende kwetsbare ouderen’ hebben we getracht aan de hand van het beantwoorden van vijf vragen professionals handvatten te geven voor een optimale herkenning en ondersteuning van kwetsbare ouderen. In dit laatste hoofdstuk geven wij een beknopte samenvatting, presenteren wij de conclusies en doen wij enkele aanbevelingen voor de praktijk, het onderwijs en onderzoek.
Robbert Gobbens, Eva van der Ploeg

Nawerk

Meer informatie