ACT bij kinderen, jongeren en volwassenen

Inhoudsopgave

1. Voorwerk

2. De context en richting van gedrag

   1. Voorwerk

   2. 1. Inleiding

      Monique Samsen

      Samenvatting

      In dit hoofdstuk wordt nagegaan hoe het komt dat mensen in het Westen gericht zijn op gelukkig worden. Wanneer je gelukkig zijn als doel stelt, dan zorgt het in de regel juist vaak voor teleurstelling en zelfverwijt, omdat negatieve ervaringen nu eenmaal bij het dagelijks leven horen. Het maakt dat je minder flexibel bent wanneer er gedoe is. De psychologie en de psychiatrie hebben van oudsher een medische blik en hebben gefocust op stoornissen die moeten worden behandeld. Er zijn echter steeds meer aanwijzingen dat de oorzaak van psychologische klachten niet gevonden zal worden door één factor of stoornis aan te wijzen, maar dat in dezelfde processen meerdere biopsychosociale factoren met elkaar samenhangen. Acceptance and Commitment Therapy (ACT) is heel specifiek ontwikkeld om de psychologische flexibiliteit te bevorderen. ACT bestaat uit zes strategieën, die meerdere transdiagnostische processen veranderen.

   3. 2. ACT en het ACT4life-model

      Monique Samsen

      Samenvatting

      Acceptance and Commitment Therapy is voor het grootste deel ontwikkeld in de jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw. De werkzaamheid van ACT wordt toegeschreven aan steeds dezelfde zes veranderstrategieën, die met verschillende technieken kunnen worden bevorderd. De resultaten van al het onderzoek naar de werkzaamheid van ACT zijn overwegend positief. ACT is transdiagnostisch en werkt voor alle leeftijdsgroepen en klachten en op alle levensgebieden. Het doel van ACT is het vergroten van iemands psychologische flexibiliteit, dat wil zeggen dat iemand in staat is om gedoe het hoofd te bieden door middel van strategieën die allen met elkaar verbonden zijn en met elkaar meebewegen. In het ACT4life-model is gedrag uitgesplitst in slechts enkele bouwstenen, waarmee je elk mogelijk gedrag kunt vormen, maar ook verklaren. De ACT-strategieën worden hiermee zichtbaar gemaakt en komen in de vorm van symboolfiguren tot leven. ACT-interventies zijn bij voorkeur gebaseerd op procesdiagnostisch onderzoek naar gedrag. Het ACT4life-model is het enige model dat zowel het onderzoek naar gedragsprocessen als hieruit voortkomende ACT-interventies combineert.

   4. 3. De basis van gedrag

      Monique Samsen

      Samenvatting

      ACT is gebaseerd op het grondprincipe van het functioneel contextualisme. De context van gedrag bestaat bij alle mensen uit dezelfde drie componenten: wat er in het lichaam of de omgeving plaatsvindt (in het ACT4life-model gesymboliseerd door de boom), wat er in het hoofd gebeurt (de uil) en wat iemand uit zijn verleden heeft geleerd (het levenspad). Bij al deze componenten gaat het onder meer om informatieverwerking en emotieregulatie. Hoe en wat iemand leert op het levenspad wordt bij ACT verklaard met de theorie van de relationele kaders. Sommige verbindingen in een relationeel kader wegen zwaarder en laten het hele kader een bepaalde kant op hellen. Dat kan leiden tot een vertekend beeld van de werkelijkheid. Bij ACT onderzoekt de therapeut samen met de cliënt de dynamiek van deze drie componenten.

   5. 4. Richting van gedrag

      Monique Samsen

      Samenvatting

      Gedrag wordt niet alleen bepaald door de context, maar ook door het doel dat ermee wordt beoogd. Volgens ACT moet gedrag zich bewegen richting waarden. Het hart staat symbool voor waarden. De belangrijkste waarde is in leven zijn. Wanneer de omgeving veilig is, kan iemand zich tot zichzelf, anderen en de omgeving verhouden op een manier die van betekenis is. De kat staat symbool voor actief gedrag en stelt iemand in staat om in beweging te komen en op zoek te gaan naar dat wat goed voor hem/haar is. Hij is nodig voor daadkracht, nieuwsgierigheid, focus, zelfcompassie en actieve zelfzorg. De olifant staat symbool voor rustig gedrag. Hij stelt iemand in staat om af te remmen en open te staan voor wat zich aandient en de eventuele last die dat brengt te dragen. Dit is nodig voor rustige volharding, kalme, open aandacht, verwerking van ervaringen, het ervaren van verdriet en tevredenheid. De ‘ik’ staat symbool voor het persoonlijke bestaan. De ik staat niet gelijk aan gedachten, waarden, het lichaam en de omgeving, maar die kunnen wel bewust worden opgemerkt. Elke keer opnieuw heeft iemand de keuze om die persoon te zijn die hij/zij het liefst zou willen zijn. Het hartenpad staat symbool voor waardegericht handelen ondanks hindernissen. Het bestaat uit concrete beschrijvingen van gedrag dat iemand zelf vertoont en waar iemand zelf invloed op heeft. Het vermijden van gedoe leidt op den duur altijd tot meer gedoe. Deze negatieve cirkel van vermijding wordt in het Kruispunt weergegeven als de rotonde.

3. Van richting veranderen

   1. Voorwerk

   2. 5. Vier plekken in het Kruispunt

      Monique Samsen

      Samenvatting

      Creatieve hopeloosheid is een veranderingsproces dat het hele behandeltraject doorgaat en met ACT-strategieën wordt gestimuleerd. Veranderprocessen kennen een vast patroon van vier omslagpunten en tussenliggende of liminale fases die moeten worden doorlopen. Na elk omslagpunt volgt een bijbehorende tussenliggende fase met eigen kenmerken. In het Kruispunt beweeg je van de rotonde, naar de halte, dan naar oog in oog met gedoe, en ten slotte naar het hartenpad. Welke interventies het best zullen werken, heeft te maken met je therapeutische houding en met de dynamiek tussen alle bouwstenen van gedrag. De dynamiek kan maken dat je cliënt stagneert en blijft hangen op één bepaalde plek. Je gaat dan op zoek naar die sleutelfiguren die het veranderproces ontregelen. Daartoe moet je hypotheses opstellen. Daarvoor moet je meerdere situaties analyseren, en daarvoor gebruik je het Kruispunt. In dit hoofdstuk wordt uitgebreid besproken welke rollen de symboolfiguren kunnen spelen op de vier plekken en in de vier veranderfases.

   3. 6. Veranderstrategieën

      Monique Samsen

      Samenvatting

      In een ACT-behandeling ga je met een cliënt meteen met alle ACT-strategieën tegelijk aan de slag. Een sessie kan dan meer aanvoelen als een complex spelletje Hexaflex-Twister dan als een ritmische dans. Het ACT4life-model maakt het je gemakkelijker om dit spel samen met je cliënt te spelen. Bij de ontwikkeling daarvan bleek dat ACT-strategieën evengoed voor vermijding aangewend worden en dat vermijding zelfs heel waardegericht kan zijn. In het ACT4life-model zijn de ACT-strategieën daarom een middel – niet een doel. Met de procesdiagnostiek naar de context en richting van gedrag vorm je je een algemeen beeld van de gedragsdynamiek en op welke plek in het Kruispunt je cliënt zich bevindt. Je stelt een hypothese op over de oorzaak die maakt dat je cliënt zich onder de huidige omstandigheden niet verder in de richting van een betekenisvol leven kan bewegen: de sleutelfiguren die het gehele gedrag de kant van vermijding op laten draaien of die de voortgang blokkeren. Aan de hand daarvan kun je je interventie gaan vormgeven.

4. Toepassing

   1. Voorwerk

   2. 7. Uil

      Monique Samsen

      Samenvatting

      In dit hoofdstuk wordt aangegeven welke uil-vaardigheden een rol spelen in het veranderproces, hoe je die bij jezelf kunt herkennen en hoe je die bij de ander kunt opmerken. De uil-technieken worden besproken, en er zijn teksten voor psycho-educatie voor kinderen en jongeren. Ten slotte worden oefeningen besproken voor kinderen, jongeren en volwassenen.

   3. 8. Boom

      Monique Samsen

      Samenvatting

      In dit hoofdstuk wordt aangegeven welke boom-vaardigheden een rol spelen in het veranderproces, hoe je die bij jezelf kunt herkennen en hoe je die bij de ander kunt opmerken. De boom-technieken worden besproken, en er zijn teksten voor psycho-educatie voor kinderen en jongeren. Ten slotte worden oefeningen besproken voor kinderen, jongeren en volwassenen.

   4. 9. Hart

      Monique Samsen

      Samenvatting

      In dit hoofdstuk wordt aangegeven welke hart-vaardigheden een rol spelen in het veranderproces, hoe je die bij jezelf kunt herkennen en hoe je die bij de ander kunt opmerken. De hart-technieken worden besproken, en er zijn teksten voor psycho-educatie voor kinderen en jongeren. Ten slotte worden oefeningen besproken voor kinderen, jongeren en volwassenen.

   5. 10. Olifant

      Monique Samsen

      Samenvatting

      In dit hoofdstuk wordt aangegeven welke olifant-vaardigheden een rol spelen in het veranderproces, hoe je die bij jezelf kunt herkennen en hoe je die bij de ander kunt opmerken. De olifant-technieken worden besproken, en er zijn teksten voor psycho-educatie voor kinderen en jongeren. Ten slotte worden oefeningen besproken voor kinderen, jongeren en volwassenen.

   6. 11. Kat

      Monique Samsen

      Samenvatting

      In dit hoofdstuk wordt aangegeven welke kat-vaardigheden een rol spelen in het veranderproces, hoe je die bij jezelf kunt herkennen en hoe je die bij de ander kunt opmerken. De kat-technieken worden besproken, en er zijn teksten voor psycho-educatie voor kinderen en jongeren. Ten slotte worden oefeningen besproken voor kinderen, jongeren en volwassenen.

   7. 12. Ik

      Monique Samsen

      Samenvatting

      In dit hoofdstuk wordt aangegeven welke ik-vaardigheden een rol spelen in het veranderproces, hoe je die bij jezelf kunt herkennen en hoe je die bij de ander kunt opmerken. De ik-technieken worden besproken, en er zijn teksten voor psycho-educatie voor kinderen en jongeren. Ten slotte worden oefeningen besproken voor kinderen, jongeren en volwassenen.

   8. 13. Therapeutische houding

      Monique Samsen

      Samenvatting

      Therapeut en cliënt zijn een team, en daarom is het van wezenlijk belang dat de therapeut in de gesprekken met de cliënt écht en als medemens aanwezig is. Dat betekent in termen van ACT dat je met al jouw gedrag in de richting van je eigen hartenpad beweegt en dat je daardoor met al je aandacht bij jou, je cliënt en jullie gesprekken bent. Het betekent ook dat je ACT zelf actief in kunt zetten. Je leeft ACT voor. Functionele zelfonthulling draagt niet alleen bij aan de therapeutische relatie, maar is binnen ACT een essentiële behandeltechniek. Zelfonthulling is functioneel wanneer deze de cliënt helpt bij het ontwikkelen van inzichten en vaardigheden. Bij je reacties op je cliënt moet je alert zijn op tegenoverdracht, die van invloed kan zijn op de therapeutische relatie en op de interventies die je kiest. Tot slot wordt in dit hoofdstuk per plek in het veranderproces besproken hoe je als therapeut kunt aansluiten bij je cliënt.

   9. 14. Overige oefeningen

      Monique Samsen

      Samenvatting

      In dit hoofdstuk worden nog een aantal oefeningen besproken die bij verschillende symboolfiguren kunnen worden gebruikt. Bij casusconceptualisatie worden de context en de richting van gedrag, de gedragsverandering en de therapeutische houding in kaart gebracht. Bij de oefening Het Kruispunt bepaal je waarom je doet wat je doet. Bij de oefening De rotonde onderzoek je waarom je daar eigenlijk beland bent. Bij de oefening Met je uil aan de wandel doe je na wat de uil zegt en imiteer je zijn houding. Met de oefening Mijn fijne moment kun je aan de hand van een herinnering bepalen wat het leven voor jou betekenisvol maakt. Bij de oefening Colour me in leer je om naar je lichaam te luisteren. Bij de oefening Wapperende vlaggen en fladderende uilen breng je je levenspad in kaart aan de hand van grote en kleine gebeurtenissen. De oefening In jouw handen helpt je om opnieuw te ontdekken wat er in je omgeving precies gebeurt, los van het oordeel en de adviezen die je uil je zo graag geeft.

5. Nawerk